Qarabağ və Şərqi Zəngəzur: Tarix, Həqiqət və Yeni Reallıq
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri təkcə növbəti tanışlıq səfəri deyil. Bu səfər müharibədən sonrakı reallıqların, Azərbaycanın öz suveren ərazilərində həyata keçirdiyi genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin, bölgənin tarixi-mədəni mənzərəsinin birbaşa müşahidə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri onların hadisələri kənardan eşitmək deyil, yerində görmək və qiymətləndirmək imkanıdır.
Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir. Bu həqiqət həm tarixi, həm də hüquqi baxımdan mübahisə predmeti ola bilməz. Məhz buna görə də diplomatik korpus nümayəndələrinin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərlərinə qarşı Ermənistan cəmiyyətində səslənən etirazlar təəssüf doğurur. Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tanındığı bir şəraitdə xarici diplomatların Azərbaycan ərazisində hərəkətinə görə hədəfə alınması həmin reallığın qəbul edilməsi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Əslində bu reaksiyaların arxasında daha dərin bir problem görünür: uzun illər ərzində formalaşdırılmış tarixi təsəvvürlərdən və siyasi narrativlərdən imtina edə bilməmək. Münaqişə başa çatsa da, revanşist düşüncənin ayrı-ayrı dairələrdə yaşadılması regionda dayanıqlı sülhün formalaşmasına mane olan amillərdən biridir. Sülh yalnız sənədlərin imzalanması ilə yaranmır. Sülhün möhkəmlənməsi üçün ilk növbədə cəmiyyətlər yeni siyasi və tarixi reallıqları qəbul etməli, qarşıdurmanı qidalandıran yanaşmalardan uzaqlaşmalıdırlar.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur həm də Azərbaycanın zəngin tarixi-mədəni irsinin mühüm hissəsidir. Bu torpaqlarda müxtəlif dövrlərə aid çoxsaylı abidələr mövcuddur. Onların arasında Qafqaz Albaniyası dövrünün irsi xüsusi yer tutur. Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan ərazilərində mövcudluğu tarix elminə məlum olan faktdır. Alban irsinin araşdırılması, qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız tarix qarşısında deyil, bütövlükdə mədəniyyət qarşısında məsuliyyətdir.
Tarixi irs siyasi məqsədlərin alətinə çevriləndə isə həqiqət arxa plana keçir. Bir tərəfdən Azərbaycan ərazisindəki müəyyən abidələrin yalnız erməni irsi kimi təqdim edilməsi, digər tərəfdən indiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşamış azərbaycanlıların yaratdığı maddi-mədəni irsin mövcudluğunun inkar edilməsi obyektiv tarixi yanaşma sayıla bilməz. Tarix seçmə yaddaş üzərində qurulmamalıdır. Bir xalqın keçmişini qəbul edib digərinin izlərini silmək nə elmi yanaşmaya, nə də mədəni irsə hörmət prinsipinə uyğun gəlir.
İndiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus məscidlərin, qəbiristanlıqların, tarixi yaşayış yerlərinin və digər mədəni izlərin taleyi də bu baxımdan ciddi düşünməyə əsas verir. Tarixi abidənin dağıdılması sadəcə bir tikilinin məhv edilməsi deyil. Hər bir abidə müəyyən bir dövrün yaddaşı, həmin ərazidə yaşamış insanların həyatının maddi sübutudur. Abidə yox ediləndə daşlar deyil, yaddaş hədəfə alınır. Məhz buna görə mədəni sərvətlərin qorunması beynəlxalq hüququn da diqqət mərkəzindədir və 1954-cü il Haaqa Konvensiyası kimi sənədlər bu irsin mühafizəsinə xüsusi əhəmiyyət verir.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda isə başqa bir mənzərə yaranır. Uzun illərin dağıntılarından sonra şəhər və kəndlər yenidən qurulur, yollar çəkilir, yaşayış məntəqələri bərpa edilir, tarixi və dini abidələrin qorunması istiqamətində işlər aparılır. Bir vaxtlar müharibənin izlərini daşıyan ərazilərə həyat qayıdır. Diplomatik korpus nümayəndələrinin səfərləri də məhz bu dəyişikliklərin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yerində müşahidə edilməsinə imkan yaradır.
Bununla belə, regionun gələcəyini yalnız tikilən yollar, bərpa olunan şəhərlər müəyyən etməyəcək. Ən çətin bərpa insan düşüncəsində aparılmalıdır. Uzun illər davam etmiş qarşıdurmanın yaratdığı düşmənçilik, tarixi saxtalaşdıran yanaşmalar və revanşist çağırışlar davam etdikcə fiziki quruculuğun yanında mənəvi və siyasi sülhün qurulması çətinləşir. Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edən diplomatlara qarşı yönəlmiş sərt reaksiyalar da göstərir ki, keçmişin siyasi yükündən azad olmaq üçün hələ ciddi yol qət edilməlidir.
Tarix isə dəyişməyən bir həqiqəti dəfələrlə sübut edib: müharibələr nə qədər uzun çəksə də, sonunda xalqlar yenə sülh haqqında düşünməyə məcbur olurlar. Əsas məsələ sülhə hansı düşüncə ilə gəlməkdir. Əgər keçmiş yeni qarşıdurmalar yaratmaq üçün istifadə olunursa, sabit gələcək qurmaq mümkün deyil. Əgər tarix həqiqəti anlamaq, səhvlərdən nəticə çıxarmaq və mədəni irsi qorumaq vasitəsinə çevrilirsə, o zaman keçmiş gələcəyin qarşısında maneə deyil, dərs olur.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzura edilən hər bir belə səfərin əhəmiyyəti də məhz bundadır. Dünya bu torpaqlardakı reallığı vasitəçilərin təqdimatından deyil, birbaşa görür. Tarixi abidələri, dağıntıları, aparılan bərpa işlərini və geri qayıdan həyatı müşahidə edir. Bu mənada diplomatik korpusun səfəri sadəcə siyasi hadisə deyil, həqiqətin yerində görünməsinə yaradılan imkandır.
Regionun gələcəyi tarixi inkar etməkdən deyil, onu olduğu kimi qəbul etməkdən keçir. Tarixi həqiqətlərə hörmət, dövlətlərin suverenliyinin tanınması, mədəni irsin qorunması və revanşist düşüncədən imtina Cənubi Qafqazda davamlı sülhün əsas şərtlərindəndir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu gün yalnız keçmiş münaqişənin yaddaşı deyil. Bu torpaqlar eyni zamanda Azərbaycanın bərpa etdiyi həyatın, qoruduğu tarixi irsin və gələcəyə yönəlmiş yeni mərhələnin göstəricisidir.
Mənzər Ağabəyova,
Xəzər rayonu, 156 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi
