Təhsil cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafını təmin edən əsas sahələrdən biridir. Məktəbdə şagirdlər yalnız elmi biliklər əldə etmir, eyni zamanda ictimai münasibətləri öyrənir, fərqli fikirlərə hörmət etməyi və məsuliyyətli davranmağı mənimsəyirlər. Buna görə də təhsil mühitinin dünyəvilik, obyektivlik və qarşılıqlı hörmət prinsipləri əsasında qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dünyəvi təhsil dini etiqad azadlığının inkar edilməsi demək deyil. Əksinə, bu prinsip təhsil müəssisəsinin müxtəlif dini və dünyəvi baxışlara münasibətdə neytral mövqe saxlamasını, tədrisin elmi əsaslarla aparılmasını və bütün şagirdlərin bərabər hüquqlara malik olmasını nəzərdə tutur.
Müasir dövrdə informasiya mənbələrinin çoxalması, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və müxtəlif ideoloji təsirlərin artması məktəblərin maarifləndirici rolunu daha da gücləndirir. Bu şəraitdə şagirdlərdə tənqidi düşüncə, informasiya savadlılığı və hüquqi mədəniyyətin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
1. Dünyəvi təhsilin mahiyyəti və əsas prinsipləri
Dünyəvi təhsil dövlətin təhsil siyasətinin elmi biliklərə, qanunçuluğa və bütün təhsilalanların bərabərliyinə əsaslanmasını ifadə edir. Belə təhsil sistemində tədris proqramları elmi metodlara və təsdiq edilmiş təhsil standartlarına uyğun hazırlanır.
Dünyəvilik dini inanclara qarşı münasibət kimi başa düşülməməlidir. Bu prinsipin əsas məqsədi təhsil müəssisəsində hər hansı dini baxışın məcburi şəkildə qəbul etdirilməsinin qarşısını almaq və bütün şagirdlər üçün bərabər təhsil şəraiti yaratmaqdır. Məktəbdə şagirdlərin dini, milli və mədəni fərqliliklərinə hörmətlə yanaşılması sağlam sosial mühitin formalaşmasına kömək edir. Müəllimlər şagirdlərə müxtəlif dünyagörüşlərini anlamağı, fərqli fikirləri dinləməyi və mübahisəli məsələləri əsaslandırılmış şəkildə müzakirə etməyi öyrətməlidirlər.
Dünyəvi təhsilin mühüm prinsiplərindən biri də tədris prosesində obyektivliyin qorunmasıdır. Müəllimin şəxsi inancı və dünyagörüşü şagirdlərə təzyiq göstərmək və ya onları müəyyən baxışı qəbul etməyə məcbur etmək üçün əsas ola bilməz.
2. Dini etiqad azadlığı və təhsilalanların hüquqları
Dini etiqad azadlığı insanın müəyyən dinə inanmaq, dini baxışlarını dəyişmək və ya heç bir dini etiqad seçməmək hüququ ilə bağlıdır. Bu hüquqa hörmət demokratik və hüquqi cəmiyyətin əsas göstəricilərindən biridir.
Təhsil müəssisələrində dini etiqad azadlığı ilə bağlı məsələlər həll edilərkən qanunvericiliyin tələbləri, uşaqların hüquqları və ümumi təhsil prosesinin xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Heç bir şagird dini baxışına, etiqadının olmamasına və ya ailəsinin dünyagörüşünə görə alçaldılmamalı və ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır.
Eyni zamanda, dini etiqad azadlığı digər insanların hüquqlarına hörmət və qanunla müəyyən edilmiş tələblərə riayət olunması ilə uzlaşmalıdır. Məktəbdə yaranan mübahisəli məsələlər emosional münasibət əsasında deyil, hüquqi normalar və pedaqoji prinsiplər çərçivəsində həll edilməlidir. Bu sahədə müəllimlərin və məktəb rəhbərliyinin əsas vəzifəsi şagirdlərin hüquqlarını qorumaq, qarşılıqlı hörmət mühitini təmin etmək və heç bir qrupun digərindən üstün tutulmasına yol verməməkdir.
3. İdeoloji təhlükəsizlik və informasiya mühiti
İdeoloji təhlükəsizlik cəmiyyətin və xüsusilə gənc nəslin manipulyativ təsirlərdən, nifrət çağırışlarından və zorakılığı təşviq edən ideyalardan qorunması ilə əlaqəli məsələləri əhatə edir. Təhsil müəssisələri bu istiqamətdə şagirdlərin düşünmə və məlumatı qiymətləndirmə bacarıqlarının inkişafına töhfə verə bilər.
İnternet və sosial şəbəkələr şagirdlərə geniş informasiya imkanları təqdim etsə də, burada yanlış məlumatlar, təhrif edilmiş faktlar və qərəzli məzmunlar da yayıla bilər. Buna görə də şagirdlərə məlumatın mənbəyini yoxlamaq, faktla şəxsi rəyi fərqləndirmək və müxtəlif mənbələri müqayisə etmək bacarıqları öyrədilməlidir.
İdeoloji təhlükəsizliyin təmin olunması bütün fərqli fikirlərin məhdudlaşdırılması kimi başa düşülməməlidir. Əsas məsələ zorakılığa, nifrətə və ayrı-seçkiliyə çağırışlarla qanuni fikir müxtəlifliyini bir-birindən fərqləndirməkdir.
Məktəbdə açıq müzakirələr, hüquqi maarifləndirmə və tənqidi düşüncənin inkişafı şagirdlərin manipulyasiyaya qarşı dayanıqlığını gücləndirir. Bu yanaşma gənclərin məlumatları düşünülmüş şəkildə qiymətləndirməsinə və müstəqil qərarlar qəbul etməsinə kömək edir.
4. Tolerantlıq və qarşılıqlı hörmət mədəniyyəti
Tolerantlıq müxtəlif dini, milli və mədəni xüsusiyyətlərə malik insanların bir-birinin hüquqlarına hörmətlə yanaşmasını ifadə edir. Məktəb bu mədəniyyətin formalaşdığı əsas sosial mühitlərdən biridir. Şagirdlər arasında fərqli baxışların mövcudluğu təbii haldır. Bu fərqlər qarşıdurma səbəbinə çevrilməməli, əksinə, dialoq və qarşılıqlı anlaşma vasitəsilə dəyərləndirilməlidir.
Müəllimlər tolerantlığın formalaşmasında şəxsi nümunə göstərməlidirlər. Şagirdlərin suallarına səbirli cavab vermək, fərqli fikirləri dinləmək və mübahisələri təhqirə yol vermədən həll etmək pedaqoji fəaliyyətin vacib istiqamətlərindəndir.Məktəbdə dini və milli mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, şagirdlərin birgə fəaliyyətə cəlb edilməsi və əməkdaşlıq bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi sağlam kollektiv münasibətlər yaradır.
5. Ailə və məktəbin əməkdaşlığı
Uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında ailə və məktəb mühüm rol oynayır. Ailədə mənimsənilən dəyərlər, məktəbdə əldə edilən biliklər və sosial mühitin təsiri uşağın davranışına və münasibətlərinə birlikdə təsir göstərir. Bu səbəbdən dini etiqad, dünyəvilik və ideoloji təhlükəsizliklə bağlı məsələlərdə valideynlərlə məktəb arasında konstruktiv dialoqun qurulması vacibdir. Məktəb öz qaydalarını aydın izah etməli, valideynlərin suallarını dinləməli və yaranan problemləri hüquqi əsaslarla müzakirə etməlidir. Valideynlər də uşaqlara fərqli insanlara hörmət etməyi, məlumatları tənqidi qiymətləndirməyi və mübahisələri zorakılıqdan uzaq şəkildə həll etməyi öyrətməlidirlər. Ailə və məktəbin əməkdaşlığı uşaqların hüquqlarının qorunmasına, sosial məsuliyyət hissinin inkişafına və cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Dünyəvi təhsil, dini etiqad azadlığı və ideoloji təhlükəsizlik bir-biri ilə əlaqəli, lakin fərqli məzmun daşıyan anlayışlardır. Dünyəvilik təhsil prosesinin elmi və obyektiv əsaslarla təşkilinə, dini etiqad azadlığı insanın inanc seçiminə hörmətə, ideoloji təhlükəsizlik isə şagirdlərin manipulyativ və zorakılığı təşviq edən təsirləri tanımaq bacarıqlarının inkişafına yönəlir. Bu istiqamətlər üzrə səmərəli fəaliyyət üçün məktəbdə qanunçuluq, bərabərlik, tolerantlıq və qarşılıqlı hörmət prinsipləri qorunmalıdır. Şagirdlərin tənqidi düşüncə və informasiya savadlılığının inkişaf etdirilməsi, müəllimlərin obyektiv mövqeyi və ailə ilə əməkdaşlıq sağlam təhsil mühitinin formalaşmasına kömək edir.
Beləliklə, dünyəvi və inklüziv təhsil mühitinin yaradılması həm təhsilalanların hüquqlarının qorunması, həm də məsuliyyətli, düşüncəli və tolerant vətəndaşların yetişdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Sayalı İbrahimova,
Bakı Slavyan Universiteti,
Tibbi biliklərin əsasları və MM” kafedrasının baş müəllimi
