AnalitikaGündəmSiyasət

ağdam – xarabalıqdan yenidənşə, tarixi yaddaşdan gələcəyə

“Dağılmış Ağdam şəhəri erməni vəhşiliyinin şahididir. Biz Ağdam şəhərini bərpa edəcəyik, bütün kəndləri bərpa edəcəyik. Heç kimdə bu haqda şübhə olmasın.”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev

Azərbaycan tarixində elə şəhərlər var ki, onların taleyi bütöv bir xalqın yaddaşına, mübarizə əzminə və milli iradəsinə çevrilib. Qarabağın qədim yaşayış məskənlərindən biri, zəngin tarixi-mədəni irsi və özünəməxsus şəhərsalma ənənələri ilə seçilən Ağdam da belə şəhərlərdəndir. 20 noyabr 2020-ci il tarixində Ağdamın işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm tarixi hadisə olmaqla yanaşı, uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan ağdamlıların qayıdış ümidlərinin gerçəkləşməsinin başlanğıcı oldu. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamına əsasən, hər il noyabrın 20-si Ağdam Şəhəri Günü kimi qeyd edilir.

Ağdamın tarixi coğrafi mövqeyi, arxeoloji abidələri və maddi-mədəniyyət nümunələri ilə səciyyələnən zəngin keçmişə malikdir. Qarabağın mərkəzi hissəsində yerləşən bu ərazidə aparılmış arxeoloji tədqiqatlar onun qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu təsdiqləyir. Üçoğlantəpə, Leylatəpə, Üzərliktəpə, Govurqala və digər arxeoloji abidələr bölgənin qədim dövrlərdən etibarən məskunlaşdığını, burada əkinçilik, maldarlıq, dulusçuluq və metal emalı kimi təsərrüfat sahələrinin inkişaf etdiyini göstərir.

Xüsusilə Ağdam şəhəri yaxınlığında yerləşən Üzərliktəpə yaşayış yeri elmi-arxeoloji baxımdan müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Orta Tunc dövrünə aid olan bu abidə Cənubi Qafqazın ən böyük qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab edilir. Burada aparılan tədqiqatlar qədim əhalinin həyat tərzi, təsərrüfat fəaliyyəti, sənətkarlıq ənənələri və sosial münasibətləri haqqında mühüm elmi məlumatlar əldə etməyə imkan verir. Ağdamın tarixi irsi yalnız arxeoloji qatlarla məhdudlaşmır. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın imarəti, Şahbulaq qalası, XIV əsrə aid Qutlu Musa oğlu türbəsi, Papravənd kəndindəki tarixi-memarlıq abidələri və digər nümunələr bölgənin çoxəsrlik dövlətçilik, memarlıq və mədəniyyət ənənələrinin göstəricisidir.

Lakin bu zəngin tarixi və mədəni irs XX əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi hərbi təcavüz nəticəsində ağır sınaqlarla üzləşdi. 1993-cü il iyulun 23-də Ağdam şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğal dövründə şəhərin yaşayış infrastrukturu, sənaye və sosial obyektləri, tarixi-mədəni abidələri məqsədyönlü şəkildə dağıdıldı, talan edildi və yararsız vəziyyətə salındı. Bir vaxtlar həyatın qaynadığı, mədəniyyət və iqtisadiyyat mərkəzlərindən biri olan Ağdam xarabalığa çevrildi.

Ağdamın dağıdılması sadəcə şəhər infrastrukturunun məhvi deyildi. Bu, mülki əhalinin yaşayış hüququna, xalqın tarixi yaddaşına və mədəni irsinə qarşı yönəlmiş sistemli vandalizm aktı idi. Beynəlxalq humanitar hüququn mülki əhalinin və mülki obyektlərin qorunmasına dair fundamental prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edən bu əməllər nəticəsində yaşayış evləri, məktəblər, xəstəxanalar, məscidlər və digər ictimai obyektlər məhv edildi. Ağdam Cümə məscidinin ağır dağıntılara məruz qalması, Qiyaslı məscidinin isə işğal dövründə mal-qara tövləsi kimi istifadə edilməsi dini-mədəni irsə qarşı törədilmiş vandalizmin bariz nümunələridir. Beləliklə, Ağdam uzun illər ərzində işğalın, dağıntının və məcburi köçkünlüyün ağrılı simvoluna çevrildi.

2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq, noyabrın 20-də Ağdam rayonunun işğal altında olan əraziləri Azərbaycana qaytarıldı. Bu hadisə 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusunun qazandığı tarixi Zəfərin siyasi-diplomatik nəticələrindən biri oldu. Ağdamın azad edilməsi döyüş meydanında əldə olunmuş qələbənin yaratdığı reallıqlar fonunda baş verdi. 2020-ci il noyabrın 23-də Prezident İlham Əliyev Ağdam şəhərində Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Bununla da şəhərin yeni tarixində suverenlik və quruculuq mərhələsinin əsası qoyuldu.

Ağdamın gələcək inkişafı sistemli şəhərsalma konsepsiyası əsasında həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 16 avqust 2022-ci il tarixli qərarı ilə “Ağdam şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı” təsdiq edilmişdir. Baş plan şəhərin müasir urbanistik prinsiplər əsasında yenidən qurulmasını, əhalinin rahat və təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsini, iqtisadi potensialın genişləndirilməsini, ekoloji tarazlığın qorunmasını və sosial infrastrukturun inkişafını nəzərdə tutur.

Layihəyə əsasən, Ağdamın əvvəlki ərazisi genişləndirilərək təxminən iki dəfə böyüdüləcək, şəhərin əhalisinin 100 min nəfərə çatdırılması planlaşdırılır. Burada 1750 fərdi yaşayış evinin və 23 min mənzilin inşası, geniş yaşıllıq sahələrinin, parkların, ictimai məkanların, sənaye və xidmət zonalarının yaradılması nəzərdə tutulur. Şəhərin inkişaf modelində tarixi irsin qorunması ilə müasir memarlıq və texnoloji həllərin uzlaşdırılması xüsusi yer tutur. Bu yanaşma Ağdamın keçmişinə hörmətlə yanaşmaqla yanaşı, onun gələcək nəsillər üçün müasir və dayanıqlı yaşayış məkanına çevrilməsinə xidmət edir.

Şəhərin yenidən qurulmasında nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı da strateji əhəmiyyət daşıyır. 10 may 2025-ci il tarixində Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin açılışı həyata keçirildi. Bu kompleks Ağdamın ölkənin digər bölgələri ilə nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, sərnişindaşıma imkanlarının artırılması və iqtisadi fəallığın gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bərdə–Ağdam dəmir yolu xətti və gələcəkdə Xankəndiyə qədər uzadılması nəzərdə tutulan dəmir yolu bağlantısı Qarabağın vahid nəqliyyat sisteminə inteqrasiyasına xidmət edir. Beləliklə, Ağdam təkcə yaşayış və istehsal mərkəzi kimi deyil, həm də mühüm regional nəqliyyat qovşağı kimi formalaşır.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş Ağdama mütəmadi səfərləri şəhərin bərpası prosesinin ardıcıl və məqsədyönlü xarakter daşıdığını nümayiş etdirir. Dövlət başçısının 28 may 2021-ci il tarixli səfəri Ağdamın yenidən qurulması tarixində mühüm mərhələ oldu. Həmin gün Bərdə–Ağdam avtomobil yolunun, şəhərin ilk yaşayış binasının və Ağdam Sənaye Parkının təməli qoyuldu. Ağdam şəhər meşə-parkında dağdağan ağaclarının əkilməsi mərasimi keçirildi, şəhərin bərpasının təməl daşı qoyuldu. Eyni zamanda, Zəfər muzeyi və açıq səma altında İşğal muzeyinin, 1 nömrəli məktəbin yeni binasının təməli qoyuldu. Dövlət başçısı Pənahəli xanın imarət kompleksi, Qiyaslı məscidi və Şahbulaq qalası ilə tanış oldu. Bu səfər şəhərin həm iqtisadi, həm sosial, həm də tarixi-mədəni dirçəlişinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.

24 dekabr 2023-cü il tarixində Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın Ağdama növbəti səfəri zamanı quruculuq işlərinin yeni mərhələsinə start verildi. Şəhərdə dördüncü və beşinci yaşayış komplekslərinin, Mərkəzi parkın təməli qoyuldu, “İmarət” Kompleksində aparılan təmir-bərpa işləri ilə tanışlıq keçirildi. Qiyaslı, Salahlı Kəngərli və Baş Qərvənd kəndlərinin təməlqoyma mərasimləri təşkil olundu. Xaçınçay su anbarı təmir-bərpadan sonra istifadəyə verildi, Bərdə–Ağdam avtomobil yolunun açılışı həyata keçirildi. Bu layihələr Ağdamın şəhər və kənd infrastrukturu ilə birlikdə kompleks şəkildə yenidən qurulduğunu göstərirdi.

18 fevral 2025-ci il tarixli səfər isə şəhərin rəqəmsal idarəetmə, təhsil, mədəniyyət və yaşayış infrastrukturu sahəsində əldə etdiyi irəliləyişləri nümayiş etdirdi. Ağdam Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi və Təlim-Tədris Kompleksi istifadəyə verildi. “Hilton Garden Inn” hotelində, Ağdam Muğam Mərkəzində, “Ağdam Residence” yaşayış kompleksində, şəhərin ikinci yaşayış kompleksində, 1 nömrəli körpələr evi-uşaq bağçasında və 1 nömrəli tam orta məktəbdə aparılan işlərlə tanışlıq oldu. Bu layihələr şəhərin yalnız fiziki infrastrukturunun deyil, eyni zamanda intellektual, sosial və mədəni mühitinin də formalaşdırılmasına yönəlib.

18 iyul 2025-ci il tarixində Ağdamda həyata keçirilən daha bir sıra mühüm layihələrin açılışı baş tutdu. Ağdam Sənaye Parkında tütün məmulatlarının istehsalı müəssisəsi istifadəyə verildi. 960 şagird yerlik Ağdam şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbi və 160 yerlik 1 nömrəli körpələr evi-uşaq bağçası açıldı. Həmin gün Qiyaslı kəndindəki tarixi məscid də bərpadan sonra istifadəyə verildi. Xüsusilə dini-memarlıq abidəsinin yenidən həyata qaytarılması tarixi irsin qorunması baxımından mühüm rəmzi məna daşıyırdı. İşğal dövründə təhqir və dağıntılara məruz qalmış məscidin bərpası milli-mədəni yaddaşın qorunmasının və tarixi ədalətin bərpasının əyani ifadəsidir.

Ağdamın dirçəlişi 2025-ci illə məhdudlaşmır. 2025-ci ilin dekabrında “Hilton Garden Inn Agdam” hotelinin açılması, ikinci yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi, sənaye müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması şəhərin iqtisadi və sosial həyatının canlanmasına yeni təkan verdi. 2026-cı ildə də bu proses davam etdirilmiş, Ağdam Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının tikintisi ilə bağlı işlərə baxılmış, sənaye və istehsal sahələrində yeni layihələr reallaşdırılmışdır. Bu, Böyük Qayıdış proqramının yalnız yaşayış evlərinin tikintisi ilə məhdudlaşmadığını, insanların doğma yurdda davamlı və keyfiyyətli həyat sürməsi üçün zəruri olan bütün sahələri əhatə etdiyini göstərir.

Bu gün Ağdamda aparılan quruculuq işləri tarixi yaddaşla müasir inkişafın vəhdətini təcəssüm etdirir. Burada salınan yollar, tikilən yaşayış kompleksləri, təhsil və mədəniyyət müəssisələri, sənaye obyektləri, bərpa edilən tarixi abidələr bir məqsədə – Ağdamın yenidən Azərbaycanın inkişaf edən şəhərlərindən birinə çevrilməsinə xidmət edir. Şəhərin dirçəlişi həm də uzun illər doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz yurdlarına qayıdışının, sosial həyatın bərpasının və milli-mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinin ifadəsidir.

20 Noyabr – Ağdam Şəhəri Günü xalqımızın tarixi yaddaşında işğaldan azad olunmanın, milli iradənin və quruculuq əzminin təntənəsi kimi yaşayır. Bir zamanlar dağıntıları ilə işğalın acı nəticələrini nümayiş etdirən Ağdam bu gün bərpa olunan küçələri, yüksələn binaları, fəaliyyətə başlayan müəssisələri və doğma yurdlarına qayıdan sakinləri ilə yeni həyatını yaşayır.

Ağdam yenidən qurulur, tarixi irsini yaşadır və gələcəyə inamla addımlayır. Bu şəhərin dirçəlişi Azərbaycanın Zəfər tarixinin davamı, milli birliyinin və dövlətçilik qüdrətinin parlaq təcəssümüdür

 

Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Hacıqabul rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı

Oxşar Xəbərlər

Back to top button