Füzuli rayonunun coğrafiyası onun Azərbaycanın cənub-qərb hissəsində yerləşən, müxtəlif təbii xüsusiyyətləri özündə birləşdirən ərazilərdən biri olduğunu göstərir. Qarabağ dağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən Araz çayına doğru uzanan torpaqlar dağətəyi sahələri, maili düzənlikləri və alçaq əraziləri əhatə edir. Bu coğrafi quruluş Füzulinin təbii mənzərəsinə özünəməxsus rəngarənglik verir. Rayonun yerləşdiyi ərazi həm dağlıq sahələrlə düzənliklər arasında keçid xüsusiyyəti daşıyır, həm də müxtəlif təbii şəraitin formalaşmasına imkan yaradır.
Füzulinin coğrafi mövqeyi onun qonşu ərazilərlə əlaqələrinin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Rayon Cəbrayıl, Xocavənd, Ağcabədi və Beyləqan rayonları ilə həmsərhəddir. Araz çayı boyunca İranla sərhədlənməsi isə bu ərazinin coğrafi baxımdan fərqli mövqeyə malik olduğunu göstərir. Belə yerləşmə Füzulinin Qarabağ bölgəsi ilə Azərbaycanın digər əraziləri arasında əlaqələrin qurulması baxımından əhəmiyyətini artırır. Coğrafi mövqe yalnız xəritədəki yer göstəricisi deyil, həm də ərazinin nəqliyyat əlaqələrinə, məskunlaşma xüsusiyyətlərinə, təsərrüfat həyatına və gələcək inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərən əsas amillərdən biridir.
Rayonun təbii quruluşunda düzənliklər xüsusi yer tutur. Ərazinin böyük hissəsinin Araz çayı istiqamətində alçalması torpaq səthinin ümumi quruluşunu müəyyənləşdirir. Qərb istiqamətində müşahidə olunan alçaq dağlıq sahələr isə relyefin daha mürəkkəb xarakter almasına səbəb olur. Dağətəyi ərazilərlə düzənliklərin bir-birinə keçməsi landşaft müxtəlifliyini artırır və ərazinin ayrı-ayrı hissələrində fərqli təbii şəraitin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu xüsusiyyətlər Füzulinin coğrafiyasını vahid, lakin daxilən rəngarəng təbii sistem kimi səciyyələndirməyə imkan verir.
Füzuli ərazisinin təbii sərvətləri və landşaftı onun yaşayış məskəni kimi inkişaf tarixindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. İnsanların məskunlaşması, kəndlərin yaranması, yolların çəkilməsi və təsərrüfat fəaliyyətinin təşkili bir çox hallarda ərazinin relyefi, su ehtiyatları və torpaq xüsusiyyətləri ilə bağlı olub. Düzənlik sahələr yaşayış məntəqələrinin salınması və əkinçilik üçün əlverişli imkanlar yarada bildiyi halda, dağətəyi ərazilər təbii mənzərənin fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu qarşılıqlı əlaqə Füzulinin coğrafiyasının həm təbii, həm də sosial əhəmiyyətini üzə çıxarır.
Rayonun coğrafi xüsusiyyətləri su ehtiyatlarının yerləşməsi və istifadəsi baxımından da diqqətəlayiqdir. Quruçay, Köndələnçay, Qozluçay və Çərəkənçay rayon ərazisindən keçən, Araz hövzəsinə aid olan çaylar sırasındadır. Bu su axarları ərazinin hidroqrafik quruluşunun formalaşmasında iştirak edir. Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması isə həm əhalinin gündəlik tələbatının ödənilməsi, həm də kənd təsərrüfatının inkişafı üçün vacib məsələlərdəndir. İqlim şəraiti, yağıntıların paylanması və su mənbələrinin mövcudluğu birlikdə ərazinin təbii potensialına təsir göstərir.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü bu qədim yurdun coğrafi xüsusiyyətlərini bir daha diqqət mərkəzinə gətirmək üçün əlamətdar fürsətdir. 2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin işğaldan azad olunması onun tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu gün şəhərin coğrafi mövqeyi yalnız təbii xüsusiyyətlər baxımından deyil, həm də yenidənqurma, məskunlaşma və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı kontekstində əhəmiyyət kəsb edir. Füzulinin dağətəyi və düzənlik sahələrini birləşdirən təbii quruluşu, su ehtiyatları və əlverişli regional mövqeyi gələcək inkişafın planlaşdırılması zamanı nəzərə alınmalı əsas amillər sırasındadır.
Araz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
