Hər bir müstəqil dövlətin davamlı inkişafı, siyasi sabitliyi və gələcəyə inamla irəliləməsi möhkəm hüquqi əsaslara söykənir. Bu əsasların başında isə dövlətin ali qanunu olan Konstitusiya dayanır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası xalqımızın müstəqillik iradəsini, dövlətçilik ənənələrini, hüquqi düşüncəsini və demokratik cəmiyyət qurmaq məqsədini özündə birləşdirən fundamental sənəddir. 12 Noyabr – Konstitusiya Günü ölkəmizin hüquq tarixində mühüm yer tutan, müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu istiqamətində əldə etdiyi nailiyyətləri və qarşıda duran vəzifələri xatırladan əlamətdar tarixdir.
Azərbaycanın müasir Konstitusiyasının qəbul edilməsi ölkəmizin müstəqillik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri milli maraqlara cavab verən, dövlət hakimiyyətinin fəaliyyətini tənzimləyən və vətəndaşların hüquqlarını qoruyan vahid hüquqi sistemin yaradılması idi. Yeni ictimai-siyasi münasibətlərin formalaşdığı bir dövrdə ölkənin gələcək inkişafını müəyyənləşdirən Əsas Qanunun hazırlanması zərurətə çevrilmişdi. Bu ehtiyacdan irəli gələrək 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumu ilə Azərbaycan Respublikasının ilk müstəqil Konstitusiyası qəbul edildi.
Konstitusiyanın hazırlanması prosesi Azərbaycanın mürəkkəb tarixi şəraitdə dövlətçilik əsaslarını möhkəmləndirmək istiqamətində həyata keçirdiyi mühüm tədbirlərlə bağlı idi. Ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan dövlət quruculuğu siyasəti hüquqi sistemin formalaşdırılmasına, idarəçilik institutlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsinə və ölkədə sabitliyin möhkəmləndirilməsinə yönəlmişdi. Əsas Qanunun qəbulu bu prosesin mühüm nəticələrindən biri kimi müstəqil Azərbaycanın siyasi və hüquqi inkişaf modelinin formalaşmasına zəmin yaratdı. Konstitusiya dövlətin əsas prinsiplərini müəyyən etməklə yanaşı, sonrakı qanunvericilik islahatları üçün də hüquqi istiqamət rolunu oynadı.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlət suverenliyini, xalq hakimiyyətini və ərazi bütövlüyünü dövlətçiliyin fundamental prinsipləri kimi təsbit edir. Bu müddəalar Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluğunun hüquqi əsaslarını ifadə edir. Xalqın dövlət hakimiyyətinin mənbəyi olması demokratik idarəçiliyin əsasını təşkil edir və dövlət orqanlarının fəaliyyətinin cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini müəyyənləşdirir. Dövlət suverenliyi isə ölkənin öz daxili və xarici siyasətini müstəqil şəkildə həyata keçirmək hüququnu və milli maraqlarını qorumaq imkanlarını əhatə edir.
Konstitusiyanın əhəmiyyəti onun dövlət strukturlarını müəyyənləşdirməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas Qanun hər bir vətəndaşın hüquqi statusunu, azadlıqlarını və vəzifələrini müəyyən edən başlıca sənəddir. İnsan hüquqlarının tanınması və qorunması hüquqi dövlətin əsas göstəricilərindən biri olmaqla, cəmiyyətin inkişaf səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir. Konstitusiyada bərabərlik, şəxsi toxunulmazlıq, fikir və söz azadlığı, təhsil almaq, mülkiyyət hüququ və digər fundamental hüquqların təsbit edilməsi insanın cəmiyyətdəki mövqeyini və dövlətlə münasibətlərini hüquqi çərçivəyə salır.
Hüquqların qanunvericilikdə təsbit olunması onların müdafiəsinin təmin edilməsi üçün mühüm başlanğıcdır. Bununla yanaşı, həmin hüquqların gündəlik həyatda reallaşdırılması səmərəli hüquqi mexanizmlərin mövcudluğunu, dövlət qurumlarının qanunlara uyğun fəaliyyətini və vətəndaşların hüquqi məlumatlılığını tələb edir. Hər bir şəxs öz hüquqlarını bilməklə yanaşı, digər insanların hüquq və azadlıqlarına da hörmətlə yanaşmalıdır. Belə münasibət cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadın, məsuliyyətli davranışın və qanunçuluq ənənələrinin möhkəmlənməsinə kömək edir.
Konstitusiyanın müəyyən etdiyi hakimiyyət bölgüsü prinsipi dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarından biridir. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi dövlət orqanlarının fəaliyyət çərçivəsini formalaşdırır. Bu sistemin əsas məqsədi idarəçilik prosesində hüquqi qaydaların qorunması, səlahiyyətlərin qanunla müəyyən edilməsi və dövlət fəaliyyətinin Konstitusiyaya uyğun həyata keçirilməsidir. Məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi, qanunun aliliyi və hüquqi müdafiə imkanları vətəndaşların ədalətə çıxışının təmin olunmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Konstitusiyanın rolu milli maraqların qorunması və müstəqilliyin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi ilə də sıx bağlıdır. Dövlətin inkişaf strategiyası, ictimai münasibətlərin tənzimlənməsi və qanunvericilik sisteminin təkmilləşdirilməsi konstitusion prinsiplərlə uzlaşdırılır. Bu baxımdan Əsas Qanun dəyişən ictimai-siyasi şəraitdə dövlətin hüquqi bütövlüyünü qoruyan, inkişaf proseslərinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm sənəddir. Konstitusiyanın müddəalarına uyğun olaraq qəbul edilən qanunlar və həyata keçirilən institusional tədbirlər ölkənin hüquqi sisteminin ardıcıl inkişafına xidmət edir.
Müasir Azərbaycan dövlətinin inkişafında hüquqi təminatlarla yanaşı, vətəndaşların sosial rifahının yüksəldilməsi, təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və ictimai münasibətlərin daha səmərəli tənzimlənməsi də əhəmiyyətli yer tutur. Konstitusiyada sosial hüquqların təsbit edilməsi dövlətin insan amilinə münasibətinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirir. Təhsil almaq, əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmaq, sosial təminatdan yararlanmaq və sağlamlığın qorunması ilə bağlı hüquqların həyata keçirilməsi üçün müvafiq dövlət siyasəti və hüquqi mexanizmlər vacibdir. Bu istiqamətlərdə görülən işlərin səmərəliliyi konstitusion müddəaların praktikada necə reallaşdırılmasından asılıdır.
12 Noyabrın əlamətdar tarix kimi qeyd olunması cəmiyyətdə hüquqi maarifləndirmənin gücləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Konstitusiya haqqında biliklərin artırılması insanların dövlət idarəçiliyinin prinsiplərini, öz hüquqlarını və üzərlərinə düşən vəzifələri daha yaxşı anlamasına imkan verir. Hüquqi savadlılıq yalnız hüquq sahəsində çalışan mütəxəssislər üçün deyil, bütün vətəndaşlar üçün vacibdir. Çünki qanunların mahiyyətini dərk edən, hüquqlarını tanıyan və ictimai məsuliyyətini anlayan insanlar cəmiyyətin hüquqi inkişafına daha fəal töhfə verə bilirlər.
Bu prosesdə təhsil müəssisələrinin, ailənin və ictimai qurumların üzərinə mühüm vəzifələr düşür. Gənc nəslə dövlətçilik tarixinin öyrədilməsi, Konstitusiyanın əsas müddəalarının izah edilməsi və qanunlara hörmət mədəniyyətinin aşılanması gələcək vətəndaşların formalaşmasına təsir göstərir. Gənclər dövlətin hüquqi əsaslarını öyrəndikcə ictimai proseslərdə iştirakın, məsuliyyətli davranışın və başqalarının hüquqlarına hörmətin əhəmiyyətini daha dərindən dərk edirlər. Bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə hüquqi düşüncənin inkişafına və cəmiyyətin demokratik dəyərlərə bağlılığının möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Konstitusiya Günü Azərbaycanın keçdiyi müstəqillik yoluna nəzər salmaq, hüquqi dövlət quruculuğunun əldə etdiyi nəticələri qiymətləndirmək və gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmək üçün də fürsətdir. Dövlətin gücü yalnız iqtisadi və siyasi imkanlarla deyil, həm də qanunların aliliyinin təmin olunması, vətəndaş hüquqlarının qorunması və dövlət institutlarının səmərəli fəaliyyəti ilə ölçülür. Hüquqi prinsiplərin gündəlik idarəçilikdə tətbiqi, qanun qarşısında bərabərliyin qorunması və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslarla qurulması müasir dövlətin inkişafı üçün mühüm şərtlərdir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətçilik iradəsini və hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində seçdiyi yolu əks etdirən tarixi gündür. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Əsas Qanun ölkəmizin idarəçilik sisteminin, vətəndaş hüquqlarının və dövlət suverenliyinin hüquqi əsaslarını müəyyən etmişdir. Bu sənədin mahiyyətinin qorunması və konstitusion prinsiplərin həyata keçirilməsi dövlət qurumlarının məsuliyyətli fəaliyyətini, cəmiyyətin hüquqi maariflənməsini və hər bir vətəndaşın qanunlara hörmətlə yanaşmasını tələb edir. Konstitusiyaya əsaslanan dövlətçilik ənənələrinin davam etdirilməsi Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərə hüquqi cəhətdən güclü dövlətin miras qoyulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ramil Teyyubova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
