Hər bir dövlətin əsas qanunu onun hüquqi sistemini müəyyənləşdirməklə yanaşı, cəmiyyətin hansı dəyərlərə söykəndiyini, insan və dövlət münasibətlərinə necə yanaşdığını, gələcək inkişafını hansı prinsiplər üzərində qurduğunu da nümayiş etdirir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası bu baxımdan milli dövlətçilik təcrübəsi ilə ümumbəşəri hüquqi prinsiplərin uzlaşdırıldığı mühüm sənəddir. Onun məzmununda insan ləyaqətinin qorunması, azadlığın təmin edilməsi, bərabərlik, ədalət, sosial məsuliyyət və dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi kimi istiqamətlər bir-birini tamamlayır.
Müasir dünyada hüquqi dövlət anlayışı insanın hüquq və azadlıqlarına münasibətlə sıx bağlıdır. Dövlətin gücü yalnız iqtisadi imkanları, siyasi nüfuzu və idarəçilik mexanizmləri ilə ölçülmür. Onun inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdən biri də insanların hüquqlarının nə dərəcədə qorunması, qanun qarşısında bərabərliyin necə təmin edilməsi və hər bir vətəndaşın cəmiyyətin həyatında iştirak imkanlarının mövcudluğudur. Azərbaycan Konstitusiyası bu prinsipləri dövlət quruluşunun hüquqi əsasları ilə əlaqələndirir və insanın cəmiyyətin əsas dəyərlərindən biri olduğunu təsdiqləyir.
Ümumbəşəri dəyərlər müxtəlif xalqların tarixi və mədəni təcrübəsindən asılı olmayaraq, insanlığın ortaq qəbul etdiyi hüquqi və mənəvi prinsipləri əhatə edir. İnsan hüquqlarına hörmət, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi, vicdan və fikir azadlığı, ədalətli münasibət və şəxsi ləyaqətin qorunması bu prinsiplər sırasındadır. Azərbaycan cəmiyyəti üçün həmin dəyərlərin əhəmiyyəti milli ənənələrlə ziddiyyət təşkil etməməsində, əksinə, sağlam ictimai münasibətlərin inkişafına dəstək verməsində özünü göstərir.
Azərbaycan xalqının mənəvi irsində insanlara hörmət, qonaqpərvərlik, mərhəmət, ədalət hissi və ailə bağlarının qorunması xüsusi yer tutur. Tarix boyu formalaşmış bu xüsusiyyətlər cəmiyyətin mənəvi bütövlüyünü təmin edən amillərdən olub. Müasir dövrdə milli ənənələrin yaşadılması hüquqi dövlət prinsipləri ilə birlikdə daha geniş məna qazanır. Belə ki, insanlara ehtiram yalnız mənəvi çağırış deyil, eyni zamanda onların hüquqlarına, şəxsi seçimlərinə və qanuni maraqlarına hörmət göstərilməsini tələb edən ictimai davranış normasıdır.
Konstitusiyanın əsas funksiyalarından biri də müxtəlif sosial qrupların hüquq və maraqlarının hüquqi müstəvidə qorunmasına zəmin yaratmaqdır. Cəmiyyətdə yaşından, cinsindən, sosial vəziyyətindən və digər xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq hər bir insanın hüquqlarının tanınması dövlətin ədalət prinsipinə sadiqliyini göstərir. Bərabərlik anlayışı insanların fərdi xüsusiyyətlərini aradan qaldırmaq deyil, onların hüquqlarının qanun qarşısında eyni səviyyədə tanınmasını nəzərdə tutur. Bu yanaşma cəmiyyətin birliyini möhkəmləndirir və insanların ictimai həyata daha fəal qoşulmasına imkan yaradır.
Milli özünəməxsusluğun qorunması da Konstitusiyanın əhatə etdiyi mühüm istiqamətlərlə əlaqəlidir. Azərbaycan xalqının dili, mədəniyyəti, tarixi irsi, adət-ənənələri və mənəvi dəyərləri milli kimliyin əsas elementləridir. Bu sərvətlərin qorunması yalnız keçmişə bağlılıq deyil, həm də gələcək nəsillərin öz mənşəyini, tarixini və mədəni mühitini tanıması baxımından vacibdir. Milli mədəniyyətin inkişafı insanların yaradıcı potensialının üzə çıxmasına, cəmiyyətin mənəvi zənginliyinin artmasına və ölkənin beynəlxalq aləmdə özünəməxsus simasının qorunmasına xidmət edir.
Bununla yanaşı, milli dəyərlərin qorunması dünyaya açıq olmaqla uzlaşmalıdır. Müasir inkişaf modeli digər xalqların təcrübəsini öyrənməyi, elmi nailiyyətlərdən yararlanmağı, beynəlxalq hüquq normalarına hörmət etməyi və müxtəlif mədəniyyətlər arasında dialoqu təşviq etməyi tələb edir. Öz milli köklərinə bağlı olan cəmiyyət qlobal dəyişikliklərə daha sağlam mövqedən yanaşa, faydalı yenilikləri mənimsəyərək öz inkişaf ehtiyaclarına uyğunlaşdıra bilər.
Azərbaycan Konstitusiyasının əhəmiyyəti həm də ondadır ki, o, dövlətin hüquqi əsaslarını ümumi prinsiplər səviyyəsində müəyyənləşdirir, müxtəlif sahələr üzrə qanunvericiliyin formalaşmasına istiqamət verir. İqtisadi fəaliyyət, təhsil, mədəniyyət, əmək münasibətləri, sosial müdafiə və ətraf mühitin qorunması kimi sahələrdə hüquqi tənzimləmə dövlətin və cəmiyyətin qarşılıqlı məsuliyyətini gücləndirir. Bu məsələlərin hər biri insanın layiqli həyat şəraitinin yaradılması və cəmiyyətin uzunmüddətli inkişafı ilə bağlıdır.
Konstitusiyanın dəyəri onun mətnindəki müddəalarla yanaşı, bu prinsiplərin cəmiyyətdə nə dərəcədə mənimsənilməsi ilə də müəyyən olunur. Hüquqi biliklərin artırılması, gənclərin konstitusion hüquqlar barədə maarifləndirilməsi və qanunlara hörmət mədəniyyətinin təşviqi bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan öz hüquqlarını bildikdə onları daha düzgün müdafiə edə, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərdikdə isə cəmiyyətin ümumi rifahına töhfə verə bilir.
12 Noyabr – Konstitusiya Günü milli dövlətçilik dəyərləri ilə ümumbəşəri hüquqi prinsiplərin qarşılıqlı əlaqəsini bir daha xatırladır. Azərbaycan Konstitusiyası xalqımızın tarixi təcrübəsini, müstəqillik iradəsini və müasir inkişaf məqsədlərini vahid hüquqi çərçivədə birləşdirir. Bu sənədin prinsiplərinə sadiqlik həm milli kimliyin qorunmasına, həm də daha ədalətli, məsuliyyətli və hüquqi cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.
Araz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
