Tǝhsil müǝssisǝlǝrindǝ daxili nizam-intizam qaydalarına riayǝt olunması, müasir tǝhsil sisteminin effektivliyini tǝmin edǝn vǝ onun keyfiyyǝt göstǝricilǝrini yüksǝldǝn ǝn tǝmǝl amillǝrdǝn biridir. Mǝktǝb yalnız akademik bilik vǝ praktiki bacarıqlarınötürüldüyü bir bina vǝ ya inzibati mǝkan deyil; o, cǝmiyyǝt üçün mǝsuliyyǝtli, nizam-intizamlı, etikdǝyǝrlǝrǝ sahib vǝ mǝnǝvi cǝhǝtdǝn yetkin fǝrdlǝrinyetişdirildiyi ǝsas sosiallaşma mühitidir. Bu mühitinsağlam, tǝhlükǝsiz vǝ sǝmǝrǝli olması isǝ birbaşa olaraqmüǝyyǝn olunmuş daxili qaydaların varlığından vǝ buqaydalara istisnasız şǝkildǝ, ardıcıl riayǝt edilmǝsindǝnasılıdır. Nizam-intizam qaydaları tǝhsil ocağındaxaosun qarşısını alan, hǝr bir iştirakçının hüquq vǝvǝzifǝlǝrini müǝyyǝnlǝşdirǝn hüquqi, pedaqoji vǝǝxlaqi çǝrçivǝdir.
Mǝktǝb daxili nizam-intizamının tǝmin edilmǝsitǝktǝrǝfli vǝ ya tǝcrid olunmuş bir proses deyil. Bu, tǝlim-tǝrbiyǝ prosesinin bütün iştirakçılarının – şagirdlǝrin, müǝllimlǝrin, mǝktǝb rǝhbǝrliyinin vǝxüsusilǝ dǝ valideynlǝrin birgǝ sǝriştǝsi, qarşılıqlıhörmǝti vǝ mǝsuliyyǝti hesabına mümkün olur. Şagirdlǝrin mǝktǝb daxili qaydalarına riayǝt etmǝsionların yalnız mǝktǝb illǝrindǝki uğurlarını müǝyyǝnetmir, hǝm dǝ gǝlǝcǝk hǝyata, sosial mühitǝ, ali tǝhsilpillǝsinǝ vǝ peşǝkar fǝaliyyǝtǝ uyğunlaşmasındamüstǝsna rol oynayır. Dǝrsǝ vaxtında gǝlmǝk, mǝktǝbgeyim formasında olmaq, yoldaşlarına, müǝllimlǝrǝ vǝtexniki heyǝtǝ hörmǝtlǝ yanaşmaq, tǝdris resurslarını vǝmǝktǝb ǝmlakını qorumaq kimi adi görünǝndavranışlar, ǝslindǝ, şagirdin daxili intizamını, özünütǝnzimlǝmǝ bacarığını vǝ şǝxsi cavabdehlikhissini formalaşdırır. Bu vǝrdişlǝr fǝrdin yetkinlikdövründǝ cǝmiyyǝtin qanunlarına, sosial normalara vǝdövlǝtçilik prinsiplǝrinǝ hörmǝtlǝ yanaşmasının ǝsasınıqoyur.
Tǝhsil mühitindǝ nizam-intizamın qorunması dǝrsprosesinin keyfiyyǝtinǝ vǝ tǝdrisin mǝzmununa birbaşaetibarlı tǝsir göstǝrir. Qaydaların pozulması, dǝrslǝrinyayındırılması, sinifdǝ diqqǝti dağıdan davranışlar vǝ yadǝrsǝ gecikmǝlǝr yalnız bir şagirdin deyil, bütün sinifkollektivinin öyrǝnmǝ hüququnu vǝ vaxtınımǝhdudlaşdırır. Tǝdris vaxtının hǝr bir dǝqiqǝsidǝyǝrlidir vǝ bu vaxtın nizam-intizam pozuntularınınhǝllinǝ vǝ ya intizam tǝnbeh şǝrhinǝ sǝrf edilmǝsi tǝhsilinümumi effektivliyini aşağı salır. Aydın, şǝffaf vǝ sabitqaydaların hökm sürdüyü mühitdǝ isǝ şagirdlǝr özlǝrinipsikoloji vǝ fiziki cǝhǝtdǝn daha tǝhlükǝsiz hiss edir, diqqǝtlǝrini tam olaraq dǝrslǝrinǝ cǝmlǝyǝ bilirlǝr. Bu daöz növbǝsindǝ şagirdlǝrin akademik nailiyyǝtlǝrininartmasına, idrak fǝallığının yüksǝlmǝsinǝ vǝ mǝnimsǝmǝfaizinin keyfiyyǝtcǝ yeni mǝrhǝlǝyǝ çatmasına zǝminyaradır.
Valideynlǝrin bu prosesdǝki rolu vǝ mǝsuliyyǝti dǝ ǝnaz şagirdlǝrin vǝ müǝllimlǝrin rolu qǝdǝr böyükdür. Valideyn tǝlim-tǝrbiyǝ prosesinin kǝnar müşahidǝçisi vǝya sadǝcǝ xidmǝt qǝbul edǝni deyil, onun fǝal, mǝnǝvi vǝbǝrabǝrhüquqlu tǝrǝfdaşıdır. Övladına mǝktǝbqaydalarına hörmǝt etmǝyi aşılayan, evdǝ dǝstǝklǝyicitǝrbiyǝvi mühit yaradan vǝ mǝktǝb rǝhbǝrliyi ilǝ sıx, konstruktiv ǝmǝkdaşlıq edǝn valideyn, ǝslindǝ, özövladının uğurlu gǝlǝcǝyinǝ vǝ şǝxsiyyǝt kimiformalaşmasına investisiya qoymuş olur. Valideynlǝrin mǝktǝbin daxili nizam-intizam qaydalarınıtam qǝbul etmǝsi, övladlarının davranışlarını mütǝmadinǝzarǝtdǝ saxlaması, davamiyyǝtǝ diqqǝt yetirmǝsi vǝmǝktǝblǝ mütǝmadi ünsiyyǝtdǝ olması tǝrbiyǝ prosesindǝikilǝşmǝlǝrin vǝ ziddiyyǝtlǝrin ortaya çıxmasınınqarşısını alır.
Ailǝ vǝ mǝktǝb arasında mövcud olan sağlam ünsiyyǝt, etibar vǝ hǝmrǝylik şagird üçün ǝn yaxşıistiqamǝtlǝndirici amildir. Əgǝr şagird evdǝ valideynininmǝktǝb qaydalarına, pedaqoji heyǝtin nüfuzuna vǝmüǝllim ǝmǝyinǝ hörmǝtlǝ yanaşdığını görürsǝ, özü dǝavtomatik olaraq bu qaydaları mǝnimsǝyir vǝ onlara tǝbiidaxili tǝlǝbat kimi ǝmǝl etmǝyǝ çalışır. Əksinǝ, valideynin mǝktǝb qaydalarına etinasız yanaşması, onlarıuşağın yanında sorğulaması vǝ ya inkar etmǝsi şagirdinşüurunda ikili standartlar yaradır, mǝktǝbǝ olan inamınısarsıdır vǝ onun
intizamsızlaşmasına rǝvac verir. Bu sǝbǝbdǝnvalideyn-mǝktǝb tǝrǝfdaşlığı daxili nizam-intizamıntǝmin edilmǝsindǝ hǝlledici sütunlardan biri hesabolunur.
Müasir dünyada tǝhsil müǝssisǝlǝrinin qarşısında duranǝsas vǝzifǝlǝrdǝn biri yalnız akademik bilik vermǝk deyil, hǝm dǝ cǝmiyyǝt üçün faydalı, etik dǝyǝrlǝrǝ sahib, mǝsuliyyǝtli, vǝtǝnpǝrvǝr vǝ sosial baxımdan yetkinvǝtǝndaşlar yetişdirmǝkdir. Daxili nizam-intizamqaydaları bu böyük vǝ ali mǝqsǝdǝ çatmaq üçün ǝneffektiv pedaqoji vasitǝdir. Qaydalara riayǝt olunmasıfǝrdin sǝrbǝstliyini vǝ ya yaradıcılığını mǝhdudlaşdırmır, ǝksinǝ, hǝr bir şagirdin bǝrabǝr, tǝhlükǝsiz, ǝdalǝtli vǝqarşılıqlı hörmǝtǝ ǝsaslanan şǝraitdǝ inkişaf etmǝsinǝimkan yaradır. Bu qaydalar cǝmiyyǝtdǝki böyük hüquqiqanunların vǝ sosial normaların balaca bir tǝdris modelikimi çıxış edir.
Belǝliklǝ, tǝhsil müǝssisǝlǝrindǝ daxili nizam-intizamqaydalarına riayǝt edilmǝsi hǝm şagirdlǝr, hǝm dǝvalideynlǝr üçün mǝnǝvi, etik vǝ mülki bir vǝzifǝdir. Buqaydaların ardıcıl vǝ fasilǝsiz şǝkildǝ qorunması mǝktǝbinnüfuzunu qaldırır, tǝhsilin keyfiyyǝtini tǝmin edir, sağlamtǝlim mühiti yaradır vǝ şagirdlǝrin gǝlǝcǝk hǝyatda uğurlu, nizamlı, özünǝ inamlı vǝ mǝsuliyyǝtli şǝxsiyyǝtlǝr kimiformalaşmasına möhkǝm zǝmin yaradır. Bu sǝbǝbdǝnmǝktǝb daxili nizam-intizamına tǝhsil prosesinin hǝr biriştirakçısı yüksek mǝsuliyyǝtlǝ yanaşmalı vǝ onu müasirtǝrbiyǝ sisteminin ayrılmaz bir hissǝsi kimi qǝbuletmǝlidir.
Sevinc Kǝrimova,
Bakı Slavyan Universiteti
Azǝrbaycan dili kafedrası
