Xocalı faciəsi çox zaman rəqəmlərlə xatırlanır: 613 nəfər qətlə yetirildi, yüzlərlə yaralandı, minlərlə insan əsir və girov götürüldü. Lakin statistika faciənin miqyasını göstərsə də, onun həqiqi ağırlığını yalnız insan taleləri ilə birlikdə düşündükdə dərk etmək mümkündür. Çünki hər bir rəqəmin arxasında bir ailə, bir uşaq, bir ana, bir qoca, yarımçıq qalan arzular və yarımçıq qalan həyat hekayələri dayanır.
Rəsmi məlumatlara əsasən, qətlə yetirilənlərin arasında 63 uşaq, 106 qadın, 70 yaşlı insan vardı. Bu fakt mülki əhalinin birbaşa hədəf alındığını göstərən ən ağrılı göstəricilərdən biridir. 8 ailənin tamamilə məhv edilməsi isə faciənin nəsilləri kəsən, bir soy ağacını bir gecədə qıran mahiyyətini təsvir edir. Bundan əlavə, yüzlərlə insanın yaralanması və şikəst olması təkcə həmin gecənin deyil, sonrakı onilliklərin də ağrı yükünü cəmiyyətin üzərinə qoydu: əlillik, psixoloji travma, sosial çətinliklər, itirilmiş imkanlar.
Girov və əsir götürülən 1275 nəfərin taleyi ayrıca bir dramdır. Əsirlikdə işgəncələr, qeyri-insani rəftar, ailələrdən ayrı düşmək, xəbər gözləmək, itkinlik hissi – bunlar insanın ən əsas hüquqlarının pozulması deməkdir. Xüsusilə itkin düşən şəxslərin taleyinin illərlə məlum olmaması ailələr üçün bitməyən bir gözlənti və ağrı mənbəyinə çevrilir. Bir çox ana, ata, bacı-qardaş “bəlkə qayıdar” ümidi ilə yaşadı; bəziləri isə xəbər almadan dünyadan köçdü. Bu, faciənin “zamanla azalmayan” tərəfidir.
Statistika həm də digər sosial nəticələri göstərir: valideynlərini itirən uşaqların sayı, ailə başçısını itirən ailələrin çoxluğu, köçkünlük və didərginlik. Xocalıdan sağ çıxanlar uzun illər müxtəlif bölgələrdə məskunlaşaraq yeni həyat qurmağa çalışdılar. Onların qarşısında təkcə məişət problemləri yox, həm də kimlik problemi vardı: “ev” anlayışı müvəqqəti ünvanlara çevrildi, uşaqlar ata-baba yurdu barədə xatirələri hekayələrdən öyrəndi.
Bu faciənin sənədləşdirilməsi – istintaq materialları, ekspertiza rəyləri, foto və video sübutlar, şahid ifadələri – həqiqətin qorunması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Tarixdə bir çox cinayətlərin zamanla təhrif edilməsi, unudulması və ya informasiya manipulyasiyaları ilə ört-basdır edilməyə çalışılması məlumdur. Ona görə də Xocalı ilə bağlı sənədlərin qorunması, arxivlərin sistemləşdirilməsi, elmi araşdırmaların aparılması, beynəlxalq ekspertlərlə mübadilə mexanizmlərinin qurulması həm tarixi, həm hüquqi baxımdan vacibdir.
İnsan taleləri isə faciənin ən canlı sübutudur. Bir çox şahidlər o gecə yaşadıqlarını xatırlayarkən eyni detalların üzərində dayanır: qışın sərt soyuğu, qaranlıq yollar, meşələrdə gizlənmək, uşaqların ağlaması, yaralıların köməksiz qalması, ailələrin bir-birindən itməsi. Bu ifadələr statistikanın “soyuq rəqəmlərini” insan nəfəsi ilə doldurur və faciənin real ölçüsünü göstərir.
Xocalı soyqırımı haqqında danışarkən məqsəd yalnız kədəri təkrar yaşamaq olmamalıdır. Məqsəd həqiqəti qorumaq, qurbanların xatirəsini uca tutmaq, cəzasızlıqla mübarizə aparmaq və gələcək nəsillərə “insan həyatı müqəddəsdir” mesajını çatdırmaqdır. Bu, həm daxili ictimai şüur üçün, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması üçün vacibdir.
Nəticə olaraq, Xocalı faciəsinin statistikası onun miqyasını göstərir, amma talelər onun mənasını izah edir. 26 fevralda yad etdiyimiz hər bir insan, əslində, bir dünyanın itkisidir. Bu dünyaları unutmaq olmaz. Xatırlamaq isə yalnız yadda saxlamaq deyil; ədalətə çağırmaq, həqiqəti qorumaq və gələcəkdə belə cinayətlərin təkrarlanmaması üçün məsuliyyət daşımaqdır.
Bu gün Xocalı haqqında danışmaq həm də mədəniyyət, elmi araşdırma və vətəndaş məsuliyyəti deməkdir. Həqiqətləri arxivlərdə, kitablarda, filmlərdə, rəqəmsal platformalarda qorumaq, şahidlərin səsini gələcəyə daşımaq, qurbanların xatirəsini ehtiramla yad etmək və beynəlxalq ictimaiyyətdə məlumatlılığı artırmaq vacibdir.
Azər Əhmədov,
Respublika Pediatriya Mərkəzinin direktoru,
Mirəsədulla Mirqasımov küçəsi 2 ( RPM PHŞ) üzrə ƏPT sədri
