İşğal illəri Azərbaycan torpaqlarının tarixinə ağır səhifələr yazmaqla yanaşı, yüz minlərlə insanın həyatını dəyişdirdi. Doğma evlərindən, küçələrindən, məktəblərindən və ata-baba yurdlarından ayrı düşən ailələr uzun illər müxtəlif bölgələrdə yaşamağa məcbur oldular. Lakin məsafə insanın doğulduğu torpağa bağlılığını aradan qaldıra bilmədi. Cəbrayıl rayonunun sakinlərinin keçdiyi yol da bu baxımdan xalqımızın yurd sevgisini, yaddaşa sədaqətini və qayıdış arzusunu əks etdirən nümunələrdən biridir.
Rayonun işğalı minlərlə ailənin həyatında köklü dəyişikliklərə səbəb oldu. İnsanlar bir gündə illərlə yaşadıqları evlərini, təsərrüfatlarını, sosial çevrələrini və doğma mühitlərini geridə qoymalı oldular. Onların bir qismi yaxınlarının, qohumlarının və tanışlarının yanına sığındı, digərləri isə dövlət tərəfindən ayrılmış müxtəlif yaşayış məkanlarında məskunlaşdı. Beləliklə, vaxtilə bir-birinə yaxın kəndlərdə və şəhər mühitində yaşayan insanlar ölkənin müxtəlif ərazilərinə səpələndilər.
Cəbrayıllı məcburi köçkünlər respublikanın 58 rayonunda, 2000-dək yaşayış məntəqəsində məskunlaşmışdılar. Bu rəqəmlər təkcə coğrafi səpələnməni ifadə etmir. Hər bir yaşayış məntəqəsinin arxasında öz evini itirmiş bir ailənin, yarımçıq qalmış həyat hekayəsinin, doğma torpağa qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların taleyi dayanırdı. Müxtəlif ünvanlarda məskunlaşan ailələrin arasında qaçqın düşərgələrində, yataqxanalarda, yük vaqonlarında və başqa müvəqqəti şəraitlərdə yaşamağa məcbur olan insanlar da vardı.
Məcburi köçkünlük həyatının ilk illəri xüsusilə ağır keçdi. Müharibənin yaratdığı mənəvi sarsıntı ilə yanaşı, ailələr gündəlik yaşayış problemləri ilə də üzləşirdilər. Bir çox insan əvvəlki iş yerini, peşəsini və əmək şəraitini itirmişdi. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ailələr torpaqlarından uzaq düşdükləri üçün əvvəlki fəaliyyətlərini davam etdirə bilmirdilər. Şəhər mühitində çalışan insanların da əmək həyatında dəyişikliklər baş verirdi. Ailələr yeni şəraitə uyğunlaşmağa çalışır, uşaqlar isə başqa məktəblərdə təhsil almağa başlayırdılar.
Bu prosesin ən ağır tərəflərindən biri də doğma mühitin itirilməsi idi. İnsan üçün ev yalnız yaşayış sahəsi deyil. Orada uşaqlıq xatirələri, ailə tarixçəsi, yaxın insanların izləri, bayramlar, toylar, gündəlik həyatın ən sadə anları yaşayır. Bir evdən uzaq düşmək bəzən bütöv bir həyatın keçmişindən ayrılmaq deməkdir. Buna görə də müxtəlif bölgələrdə yeni mənzillər və yaşayış məkanları yaransa belə, heç biri insanın doğulduğu və böyüdüyü yurdun yerini tam doldura bilmirdi.
İllər keçdikcə müvəqqəti məskunlaşma yerləri bir çox ailələr üçün uzunmüddətli yaşayış məkanına çevrildi. Uşaqların bir qismi həmin ünvanlarda böyüdü, yeni nəsil dünyaya gəldi. Buna baxmayaraq, ailələrdə doğma torpaq haqqında xatirələr yaşamaqda davam etdi. Valideynlər övladlarına öz kəndlərindən, küçələrindən, qonşularından, məktəblərindən və uşaqlıq illərindən danışırdılar. Beləliklə, doğma yurdun yaddaşı bir nəsildən digərinə ötürülürdü.
Bu yaddaşın qorunması xüsusilə mühüm idi. Çünki məcburi köçkünlük yalnız fiziki köç deyil, eyni zamanda sosial və mənəvi ayrılıq yaradır. İnsan doğulduğu məkandan uzaqda yaşasa da, həmin məkanla bağlılığını qoruduğu zaman onun yurd kimliyi də yaşayır. Ailələr öz adət-ənənələrini, mətbəx xüsusiyyətlərini, yerli danışıq üslubunu, bayramlarını və ailə xatirələrini yaşatmaqla doğma mühitin mənəvi izlərini qoruyub saxladılar.
Bu baxımdan yaşlı nəslin xatirələri xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Onların danışdığı hadisələr, göstərdiyi köhnə fotoşəkillər, ailə albomları, sənədlər və yaddaşlarda qorunan hekayələr doğma torpaqla bağlı canlı informasiya mənbəyinə çevrilirdi. Uşaqlar və gənclər həmin xatirələr vasitəsilə heç vaxt görmədikləri və ya çox kiçik yaşda tərk etdikləri yerləri təsəvvür edə bilirdilər. Beləliklə, torpaqla fiziki məsafə artsa da, mənəvi məsafə yaranmırdı.
Uzun illər ərzində qayıdış arzusu bu insanların həyatının ayrılmaz hissəsi oldu. Doğma evin açarını yenidən əlinə almaq, uşaqlıq küçələrini görmək, ata-baba məzarlarını ziyarət etmək, illər əvvəl yarımçıq qalmış həyatın izlərini axtarmaq bir çox ailənin ən böyük arzularından idi. Bu arzu nəsillər dəyişsə də öz aktuallığını itirmədi.
Torpaqların azadlığı bu baxımdan yeni mərhələnin başlanğıcını yaratdı. Artıq illər boyu yalnız xatirələrdə yaşadılan ünvanlar yenidən insanların gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilmək imkanına sahib idi. Qayıdış anlayışı konkret məzmun qazandı və qarşıda genişmiqyaslı quruculuq prosesi dayandı.
Azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa tədbirləri yalnız dağıdılmış obyektlərin yenilənməsi ilə məhdudlaşmır. Burada yeni yolların salınması, kommunal sistemlərin qurulması, yaşayış məhəllələrinin yaradılması, sosial obyektlərin inşası və müxtəlif xidmət sahələrinin formalaşdırılması insanların geri dönməsi üçün zəruri şərait yaradır. Bütün bu işlərin mərkəzində isə insan amili dayanır.
Çünki qayıdışın həqiqi mənası insanların doğma torpaqda yalnız məskunlaşması deyil, burada tamhüquqlu və təhlükəsiz həyat qurmasıdır. Ailə öz evində yaşamalı, uşaqlar məktəbə getməli, gənclər işləmək imkanına sahib olmalı, yaşlı insanlar tibbi və sosial xidmətlərdən yararlanmalıdır. Bununla yanaşı, iqtisadi fəallığın bərpası, sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi və yeni iş yerlərinin yaradılması da davamlı məskunlaşmanın mühüm şərtlərindəndir.
Yeni qurulan yaşayış məkanlarının fərqli xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada keçmişin yaddaşı ilə müasir həyat tərzi bir araya gətirilir. Müasir infrastruktur və şəhərsalma imkanları insanların daha rahat yaşamasına şərait yaradır. Eyni zamanda tarixi yaddaşın, milli-mədəni irsin və yerli xüsusiyyətlərin qorunması həmin məkanın özünəməxsusluğunun saxlanmasına imkan verir.
Bu prosesdə əvvəlki nəsillərin xatirələrinin gələcək nəsillərə çatdırılması da mühüm məsələdir. Çünki qayıdış yalnız bu günü deyil, gələcəyi də əhatə edir. Doğma torpağa qayıdan ailələrin uşaqları burada öz ata-baba yurdlarının tarixini daha yaxından öyrənəcək, həmin ərazilərlə bağlı ailə xatirələrini yeni həyatın bir hissəsinə çevirəcəklər.
Uzun müddət müxtəlif bölgələrdə yaşayan insanların geri dönüşü sosial baxımdan da mühüm dəyişiklik yaradır. Bir vaxtlar eyni kəndin, eyni küçənin və ya eyni məhəllənin sakinləri müxtəlif ünvanlarda məskunlaşmışdılar. Qayıdışla onların bir hissəsi yenidən doğma coğrafiyada bir araya gəlir. Bununla birlikdə qonşuluq münasibətləri, qohumluq əlaqələri və yerli icma həyatı da tədricən bərpa olunur.
Bu, həm də itirilmiş sosial mühitin yenidən formalaşması deməkdir. İnsanların doğma ərazidə bir araya gəlməsi yalnız fərdi ailələrin deyil, bütöv bir cəmiyyətin yenidən qurulmasına xidmət edir. Vaxtilə müxtəlif səbəblərlə yarımçıq qalmış münasibətlər yenidən canlanır, yeni nəsillər həmin mühitdə böyüməyə başlayır.
Cəbrayıl rayonunun sakinlərinin keçdiyi məcburi köçkünlük yolu həm də böyük səbir və dözümlülük nümunəsidir. Uzun illər ərzində insanlar müxtəlif çətinliklərlə üzləşsələr də, doğma torpaqları ilə bağlılığını itirmədilər. Onların yaddaşında qorunan kənd və şəhər görüntüləri, ailə hekayələri və keçmiş həyat tərzi qayıdış gününə qədər yaşadıldı.
Bu gün həmin yaddaşın üzərinə yeni həyat qurulur. Vaxtilə insanların ayrılmağa məcbur olduğu ərazilərdə yeni yollar, yaşayış məhəllələri və sosial obyektlər yaradılır. Sükutun hökm sürdüyü yerlərdə yenidən insan səsi eşidilir, ailələr öz doğma torpaqlarına dönərək gündəlik həyatlarını bərpa edirlər. Bu dəyişiklik illərlə davam edən ayrılığın tədricən aradan qalxdığını göstərən mühüm prosesdir.
Qayıdışın başqa bir mühüm tərəfi də insanların öz gələcəyini doğma torpaqda görməsidir. Məcburi köçkünlük dövründə ailələr çox vaxt həyatlarını müvəqqəti şəraitə uyğunlaşdırmağa çalışırdılar. İndi isə qarşıda daimi yaşayış, əmək fəaliyyəti, təhsil, sosial həyat və yeni nəsillərin həmin torpaqda böyüməsi perspektivi dayanır.İllərlə davam edən məcburi ayrılıqdan sonra geri dönüş yalnız coğrafi dəyişiklik deyil, böyük mənəvi dönüşdür. İnsanların öz evlərinə, küçələrinə və doğma mühitlərinə qayıtması keçmişin xatirələri ilə bu günün reallıqlarını birləşdirir. Hər qayıdan ailə ilə birlikdə həmin torpağın sosial həyatı da yenidən canlanır.
Cocuq Mərcanlıya qayıdışın Böyük Qayıdışın başlanğıcı kimi yadda qalması da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Bu nümunə göstərdi ki, illər boyu doğma yurdlarından uzaqda yaşayan insanların geri qayıtması real prosesə çevrilə bilər. Ardınca digər ərazilərdə də bərpa, yenidənqurma və məskunlaşma istiqamətində geniş işlər həyata keçirilməyə başladı.
Bu gün Cəbrayılın yenidən qurulması həmin böyük prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. Burada məqsəd yalnız dağıdılmış şəhər və kəndlərin fiziki simasını dəyişmək deyil. Əsas məsələ insanların öz yurdlarında davamlı həyat qurmasına, iqtisadi və sosial imkanlardan yararlanmasına, gələcək nəsillərin həmin torpaqlarda böyüməsinə şərait yaratmaqdır.
Doğma yurda qayıdışın ən böyük mənası da məhz buradadır. İllər əvvəl müxtəlif bölgələrə səpələnmiş ailələr üçün bu torpaq yenidən həyatın ünvanına çevrilir. Vaxtilə ayrılığın simvoluna çevrilən yaşayış məkanları indi qayıdışın, quruculuğun və gələcəyə inamın ifadəsi kimi görünür.
Cəbrayıllıların məcburi köçkünlük dövrü xalqımızın yaddaşında ağır sınaqların nümunəsi kimi qalacaq. Lakin bu tarix yalnız itkilərdən və ayrılıqdan ibarət deyil. Onun içərisində yurd sevgisi, yaddaşa sədaqət, doğma torpağa bağlılıq və geri dönmək inamı da yaşayır. Bu gün həmin inam real həyatla tamamlanır. Doğma küçələrdə yenidən addımlayan insanlar illər əvvəl yarımçıq qalmış həyatlarını davam etdirir, yeni nəsillər üçün isə daha fərqli bir gələcəyin əsasını qoyurlar.
Beləliklə, qayıdış anlayışı keçmişə dönüşdən daha böyük məna daşıyır. Bu, tarixi yaddaşın qorunması ilə müasir inkişafın birləşməsi, insanların öz yurdlarında yeni həyat qurması və gələcək nəsillərin həmin torpaqlarla birbaşa bağ yaratmasıdır. Cəbrayılın yenidən dirçəlməsi də bu böyük prosesin mühüm hissəsi kimi doğma yurda bağlılığın nə qədər güclü və davamlı olduğunu nümayiş etdirir.
Salmanov Elşən,
YAP Xətai rayon təşkilatının Mehdi Mehdizadə küçəsi 46 ərazi Partiya təşkilatınn sədri, “Məişət Maye Qaz” QSC, Məişət Maye Qaz Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin direktor müavini
