“Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq.” Heydər Əliyevin bu fikri müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu strategiyasının əsas siyasi ifadələrindən biri kimi təqdim edilir. Bu yanaşmanın mahiyyətini anlamaq üçün 1993-cü ildən sonrakı dövrdə yaradılan hüquqi və institusional çərçivəyə nəzər salmaq vacibdir. Çünki demokratik və hüquqi dövlət yalnız siyasi bəyanatla deyil, konstitusiya, qanunvericilik, hakimiyyət bölgüsü və insan hüquqlarının təminatı kimi konkret mexanizmlərlə qurulur.
Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində dövlət institutlarının fəaliyyəti ciddi siyasi böhranla qarşılaşmışdı. 1993-cü ilin may-iyun aylarında ölkədə vətəndaş müharibəsi təhlükəsinin artması, dövlət idarəçiliyinin zəifləməsi və iqtisadi problemlərin dərinləşməsi müstəqilliyin gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaratmışdı. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda siyasi rəhbərliyə qayıdışını həmin böhranın aradan qaldırılması istiqamətində əsas mərhələ kimi göstərir.
3 oktyabr 1993-cü ildə prezident seçkisinin keçirilməsi dövlət hakimiyyətinin seçkili siyasi institutlar vasitəsilə formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətli hadisə idi. Sonrakı mərhələdə əsas məsələ dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi və idarəçilik sisteminin institusional xarakter alması oldu. Bu baxımdan 1995-ci il Konstitusiyası xüsusi yer tutur.
Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın dövlət sisteminin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi. Prezidentin rəsmi materiallarında Konstitusiyanın Heydər Əliyevin rəhbərlik etdiyi komissiya tərəfindən hazırlanması və müasir demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsas təminatlarından biri olması qeyd olunur. Konstitusiya xalqı dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi kimi müəyyən edir və hakimiyyətin qanunvericilik, icra və məhkəmə qollarına bölünməsi prinsipini təsbit edir.
Hakimiyyət bölgüsü hüquqi dövlətin əsas mexanizmlərindən biridir. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi dövlət idarəçiliyində institusional balansın yaradılmasına xidmət edir. Bu modeldə dövlət orqanlarının fəaliyyəti hüquqi çərçivədə həyata keçirilməli və vətəndaşların hüquq və azadlıqları qorunmalıdır.
Demokratik dövlət anlayışının digər mühüm elementi insan hüquqlarıdır. Heydər Əliyevin sitatında demokratiya və hüququn insan haqları ilə əlaqələndirilməsi təsadüfi deyil. Müasir dövlət quruculuğunda vətəndaşın hüquqi statusu dövlət siyasətinin mühüm göstəricilərindən biri hesab olunur. Konstitusiyanın əsas məqsədləri sırasında insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi xüsusi yer tutur. citeturn0search5
Dünyəvi dövlət modeli isə dövlət idarəçiliyinin dini qurumlardan institusional baxımdan ayrılmasını nəzərdə tutur. Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi-mədəni xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla dünyəvilik dövlətin bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyini təmin edən idarəçilik prinsipinə çevrildi. Bu yanaşma dini etiqad azadlığı ilə dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarının bir-birindən ayrılmasını təmin edən çərçivə yaradır.
1993-cü ildən sonrakı dövlət quruculuğunda siyasi sabitlik hüquqi islahatların həyata keçirilməsi üçün ilkin şərt idi. Dövlət institutları fəaliyyət göstərə bilmədiyi halda qanunların tətbiqi və hüquqi islahatların icrası da çətinləşir. Buna görə də 1993-cü ildə dövlət nizamının bərpası və daha sonra konstitusion sistemin qurulması bir-birini tamamlayan proseslər oldu. Rəsmi mənbələr 1993–2003-cü illəri dövlət quruculuğunda fundamental islahatlar dövrü kimi qiymətləndirir.
Siyasi sistemin formalaşması ilə yanaşı vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı məsələsi də gündəmə gəldi. Qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai birliklər, media və müxtəlif sosial qrupların fəaliyyət göstərməsi cəmiyyətin dövlət idarəçiliyində iştirak imkanlarını genişləndirən amillərdir. Prezidentin rəsmi materiallarında Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu irsinin demokratik dövlət və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı ilə əlaqələndirildiyi qeyd olunur.
Hüquqi dövlət quruculuğunun iqtisadi sahəyə də təsiri vardır. Sahibkarlıq, mülkiyyət münasibətləri, investisiya və müqavilə münasibətləri üçün hüquqi təminatların mövcudluğu iqtisadi fəaliyyətin sabitliyi baxımından əhəmiyyətlidir. 1990-cı illərin ortalarından bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tətbiqi ilə paralel olaraq hüquqi bazanın yenilənməsi də davam etdirildi.
Dövlətçilik modelinin digər mühüm elementi milli dəyərlərlə müasir institutların uzlaşdırılması idi. Azərbaycançılıq ideyasının dövlət siyasətində ön plana çıxarılması müxtəlif sosial qrupları vahid milli dövlət anlayışı ətrafında birləşdirmək məqsədi daşıyırdı. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin siyasi irsində Azərbaycançılıq ideologiyasının xüsusi yer tutduğunu bildirir.
Bu yanaşmada dövlətçilik və milli kimlik bir-birinə zidd anlayışlar kimi deyil, bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilirdi. Milli dövlətin möhkəmlənməsi həm hüquqi institutların inkişafını, həm də cəmiyyətin ümumi dövlətçilik dəyərləri ətrafında konsolidasiyasını tələb edirdi.
1995-ci il Konstitusiyasının qəbulundan sonra dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsasları daha aydın müəyyənləşdi. Dövlət hakimiyyətinin təşkili, vətəndaşların hüquqları, siyasi sistemin prinsipləri və hakimiyyət qollarının səlahiyyətləri konstitusion çərçivədə təsbit edildi. Bu, müstəqilliyin ilk illərində formalaşmış dövlət institutlarının hüquqi sistem daxilində möhkəmlənməsinə imkan verdi.
3 oktyabr 1993-cü il seçkisindən 1995-ci il Konstitusiyasına qədər olan dövr bu baxımdan bir siyasi prosesin müxtəlif mərhələlərini göstərir: əvvəlcə dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, daha sonra hüquqi institutların qurulması. Bu iki mərhələnin əlaqəsi dövlətçiliyin davamlılığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu bir dəfə qəbul edilən qərarla tamamlanan proses deyil. Dövlət institutlarının davamlı təkmilləşdirilməsi, qanunvericiliyin yenilənməsi, insan hüquqlarının qorunması və idarəetmənin modernləşdirilməsi uzunmüddətli prosesdir. 1993-cü ildə müəyyənləşdirilən strateji istiqamətlərin sonrakı illərdə müxtəlif formalarda inkişaf etdirilməsi də bu xüsusiyyətlə izah oluna bilər.
Beləliklə, Heydər Əliyevin 1993-cü ildə Prezident seçilməsi ilə bağlı siyasi mərhələ yalnız hakimiyyət dəyişikliyi çərçivəsində deyil, müstəqil Azərbaycanın hüquqi və institusional modelinin formalaşması baxımından da araşdırıla bilər. Demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsiplərinin siyasi strategiyada ifadə olunması və 1995-ci il Konstitusiyasında hüquqi təsbitini tapması bu prosesin mühüm nəticələrindən biri oldu.
Şəbnəm Saracova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
