Cəbrayılın işğal tarixi yalnız ərazinin itirilməsi ilə ölçülə bilməz. Bu hadisənin nəticələri insanların həyatında, rayonun sosial quruluşunda, iqtisadi imkanlarında və mədəni irsində uzun illər hiss olunan dərin izlər buraxdı. İşğal nəticəsində bir rayonun bütöv yaşayış sistemi pozuldu, əhali öz doğma məkanından uzaq düşdü.
Cəbrayıl rayonunun 1050 kvadrat kilometr ərazisi və təxminən 52 min nəfərlik əhalisi vardı. İşğaldan əvvəl rayon burada yaşayan insanların əmək fəaliyyəti, təhsil, mədəniyyət və ictimai həyatının mühüm mərkəzlərindən biri idi. İşğal ilə bu həyatın təbii axarı kəsildi.
Rayona dəymiş maddi zərərin 13,928 milyard ABŞ dolları həcmində qiymətləndirilməsi dağıntıların miqyasını göstərən mühüm göstəricidir. Bu məbləğ yalnız tikililərin fiziki vəziyyəti ilə bağlı deyil, uzun illər ərzində formalaşmış iqtisadi və sosial imkanların itirilməsini də əks etdirən geniş miqyaslı itkilərin ifadəsidir.
Cəbrayılın təhsil sistemi işğalın ən ciddi zərər vurduğu sahələrdən biri oldu. Rayonda fəaliyyət göstərən 72 ümumtəhsil məktəbinin sıradan çıxması minlərlə uşağın təhsil mühitindən məhrum olması demək idi. Məktəblər sadəcə dərs keçirilən binalar deyil, kənd və şəhərlərin ictimai həyatının əsas mərkəzlərindən biri idi.
Səhiyyə infrastrukturu da eyni aqibətlə üzləşdi. Rayonda fəaliyyət göstərən 8 xəstəxananın dağıdılması insanların tibbi xidmət imkanlarına ciddi zərbə vurdu. İşğalın yaratdığı bu vəziyyət rayon əhalisinin məcburi köçkün həyatı yaşamasının başqa bir ağır tərəfini meydana çıxardı.
Cəbrayılın mədəni sərvətləri ilə bağlı itkilər ayrıca diqqət tələb edir. 132 tarixi abidənin və 150 mədəniyyət ocağının işğal ərazisində qalması Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin mühüm hissəsinin təhlükə ilə üzləşməsi demək idi. Tarixi abidələr bir xalqın keçmişini gələcək nəsillərə çatdıran canlı yaddaş nümunələridir. Onların dağıdılması və ya zərər görməsi təkcə bir rayonun deyil, ümumi milli irsin itkisidir.
Rayonun kəndləri də böyük dağıntılara məruz qaldı. Təxminən 100 kəndin viran qoyulması minlərlə ailənin yaşayış məkanının məhv edilməsi ilə nəticələndi. Kəndlərin boşalması ilə sosial əlaqələr zəiflədi, təsərrüfat həyatı dayandı və uzun illər ərzində həmin ərazilərdə normal yaşayış mümkün olmadı.
Cəbrayıl sakinlərinin müharibə illərində verdiyi itkilər də rayonun tarixinin ağrılı səhifələrindəndir. Birinci Qarabağ müharibəsində 362 nəfərin şəhid olması Cəbrayıl ailələrinin üzləşdiyi ağır faciənin göstəricisidir. 191 nəfərin əlil olması isə müharibənin insan həyatında buraxdığı başqa bir dərin izdir.
Cəbrayılın qəhrəman oğullarının mübarizəsi dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Rayonun 6 sakininə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adının verilməsi onların göstərdiyi şücaətin dövlət səviyyəsində tanındığını göstərir. Bu insanlar Cəbrayılın qəhrəmanlıq salnaməsində xüsusi yer tutur.
İşğal illəri ərzində Cəbrayıl sakinlərinin qarşılaşdığı ən böyük mənəvi sınaqlardan biri doğma yurddan uzaqda yaşamaq idi. İnsanlar evlərini, kəndlərini, torpaqlarını geridə qoyaraq Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşdılar. Buna baxmayaraq, Cəbrayılla bağlı xatirələr qorundu və qayıdış arzusu nəsillər boyu yaşadı.
Rayonun azad edilməsindən sonra həmin ağır mirasın aradan qaldırılması üçün genişmiqyaslı işlərə başlanıldı. İnfrastrukturun yenilənməsi, yaşayış məntəqələrinin bərpası, yolların salınması və sosial obyektlərin yaradılması Cəbrayılın yeni inkişaf mərhələsini formalaşdırır.
Cəbrayılın bərpası keçmişin izlərini silməkdən daha geniş məna daşıyır. Burada əsas məqsəd dağıdılmış yaşayış mühitini müasir standartlara uyğun şəkildə yenidən yaratmaq, insanların təhlükəsiz və rahat yaşayışını təmin etmək, iqtisadi fəallığı canlandırmaq və rayonun gələcək inkişafına möhkəm zəmin hazırlamaqdır.
Şəbnəm Saracova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
