31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü xalqımızın tarixində dərin iz buraxmış faciələrin xatırlandığı mühüm bir gündür. Bu tarix yalnız Bakı və digər bölgələrdə baş verən qırğınlarla deyil, eyni zamanda qədim Azərbaycan torpaqlarından biri olan İrəvanda azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıqlarla da bağlıdır. 1918–1920-ci illər ərzində İrəvanda baş verən hadisələr regionda etnik təmizləmə siyasətinin acı nəticələrini açıq şəkildə göstərir.
XX əsrin əvvəllərində İrəvan şəhəri və onun ətraf bölgələri əhalisinin mühüm hissəsini azərbaycanlılar təşkil edirdi. Lakin Birinci Dünya müharibəsi və Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqazda yaranmış siyasi boşluq müxtəlif qüvvələrin toqquşmasına səbəb oldu. Bu dövrdə millətçi ideyaların güclənməsi, xüsusilə də ərazi iddiaları ilə müşayiət olunan siyasət, bölgədə etnik qarşıdurmaları daha da dərinləşdirdi.
1918-ci ildə baş verən hadisələr nəticəsində İrəvanda və ətraf kəndlərdə yaşayan minlərlə azərbaycanlı zorakılığa məruz qaldı. Silahlı dəstələrin hücumları nəticəsində dinc əhali qətlə yetirildi, evlər talan edildi və yaşayış məntəqələri dağıdıldı. Bu hadisələr sistemli xarakter daşıyaraq azərbaycanlıların həmin ərazilərdən sıxışdırılıb çıxarılmasına yönəlmişdi. Qısa müddət ərzində yüzlərlə kənd boşaldıldı, minlərlə insan qaçqın vəziyyətinə düşdü.
1919–1920-ci illərdə bu proses daha da intensivləşdi. Zorakılıqlar təkcə fiziki məhvetmə ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda mədəni irsin dağıdılması ilə müşayiət olunurdu. Məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər tarixi abidələr məhv edilir, bununla da azərbaycanlıların həmin ərazilərdəki tarixi izləri silinməyə çalışılırdı. Bu isə göstərir ki, məqsəd yalnız əhalinin köçürülməsi deyil, həm də onların mədəni və tarixi varlığının aradan qaldırılması idi.
Hadisələrin şahidlərinin xatirələri, arxiv sənədləri və tədqiqatçıların əsərləri bu dövrdə baş verənlərin təsadüfi deyil, planlı şəkildə həyata keçirildiyini sübut edir. Bu faktlar 31 Mart hadisələrinin yalnız bir şəhərlə məhdudlaşmadığını, bütövlükdə regionu əhatə edən genişmiqyaslı bir faciənin tərkib hissəsi olduğunu göstərir.
Bu gün Azərbaycan dövləti və tarixçilər həmin hadisələrin obyektiv şəkildə araşdırılması və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görürlər. Məqsəd tarixi ədalətin bərpası, qurbanların xatirəsinin yaşadılması və belə faciələrin bir daha təkrarlanmamasına nail olmaqdır.
Nəticə etibarilə, 1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qırğınlar xalqımızın yaddaşında silinməz iz qoymuşdur. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bu faciələrin unudulmaması, tarixdən dərs çıxarılması və gələcək nəsillərə həqiqətlərin çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi yaddaşın qorunması isə milli kimliyimizin və birliyimizin əsas sütunlarından biridir.
Günel Əbdurəhmanova,
Yeni Azərbaycan Partiyası, məsləhətçi
