Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla yaratdığı birgə investisiya fondları regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafında maliyyə vasitəsindən daha geniş məna daşıyır. Bu fondlar dövlətlərin istehsal imkanlarını əlaqələndirmək, yeni sənaye müəssisələrinin qurulmasını dəstəkləmək və qarşılıqlı fayda yaradan iqtisadi layihələri maliyyələşdirmək üçün institusional zəmin formalaşdırır. İqtisadi münasibətlərin yalnız ticarət dövriyyəsinin artırılması ilə məhdudlaşmadığı müasir şəraitdə bu cür mexanizmlər region ölkələrinin istehsal potensialının birləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Prezident İlham Əliyev Türkmənbaşı şəhərində keçirilən 8-ci Məşvərət görüşündə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında iqtisadi əməkdaşlığın daha geniş istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Dövlət başçısı Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla yaradılmış investisiya fondlarının imkanlarından daha fəal istifadə olunmasını, birgə layihələrin həyata keçirilməsini və yeni istehsal müəssisələrinin qurulmasını əsas vəzifələr sırasında qeyd edib. Bu yanaşma regionda iqtisadi münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsini və birgə istehsal modelinin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. <Cite refs={[“turn727271search10”]}/>
Sənaye əməkdaşlığının inkişafı üçün ilk növbədə tərəfdaş ölkələrin iqtisadi imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir. Hər bir dövlətin istehsal infrastrukturu, təbii resursları, kadr potensialı, texnoloji imkanları və daxili bazar tələbatı müxtəlif xüsusiyyətlərə malikdir. Bu xüsusiyyətlərin birgə layihələrdə nəzərə alınması investisiya resurslarının daha səmərəli bölüşdürülməsinə şərait yaradır. Bir ölkənin xammal və ya komponent istehsalı üzrə imkanları digər ölkənin emal, logistika və satış infrastrukturu ilə birləşdirildikdə daha geniş istehsal zənciri formalaşa bilər.
Birgə investisiya fondlarının sənaye sahəsində tətbiqi yeni müəssisələrin yaradılması ilə yanaşı, mövcud istehsal obyektlərinin yenilənməsinə də imkan verir. Müasir avadanlıqların alınması, istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması, enerjidən səmərəli istifadə texnologiyalarının tətbiqi və məhsul keyfiyyətinin yüksəldilməsi müəssisələrin rəqabət qabiliyyətini artıran amillərdir. Bu məqsədlə maliyyələşdirilən layihələrin konkret iqtisadi nəticələrə əsaslanması, bazar tələbatını nəzərə alması və uzunmüddətli inkişaf potensialına malik olması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın sənaye siyasətində istehsalın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı mühüm istiqamətlərdəndir. Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə investisiya əməkdaşlığının genişlənməsi bu məqsədlərə uyğun layihələrin reallaşdırılması üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Birgə müəssisələrin yaradılması, məhsulların emalı və regional istehsal zəncirlərinin qurulması yerli iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində əlavə dəyərin formalaşmasına kömək edə bilər. Bu yanaşma həm də müəssisələrin yalnız daxili bazara deyil, daha geniş regional və beynəlxalq bazarlara çıxışını asanlaşdıra bilər.
Qazaxıstanla sənaye əməkdaşlığının inkişafında nəqliyyat, enerji, emal və logistika sahələri xüsusi imkanlara malikdir. İki ölkənin Xəzər hövzəsində yerləşməsi onların iqtisadi əlaqələrində nəqliyyat infrastrukturunun rolunu artırır. Birgə investisiyaların logistika mərkəzlərinə, yükdaşıma xidmətlərinə və istehsalla əlaqəli infrastruktura yönəldilməsi regional ticarət əlaqələrinin səmərəliliyini yüksəldə bilər. Eyni zamanda, sənaye müəssisələri arasında texnologiya və təcrübə mübadiləsi məhsuldarlığın artırılmasına kömək edə bilər.
Özbəkistanla investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsi emal sənayesi, tekstil, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və digər istehsal sahələrində ortaq layihələr üçün şərait yaradır. Bu sahələrdə birgə müəssisələrin qurulması məhsulun istehsalından qablaşdırılmasına, daşınmasına və ixracına qədər müxtəlif mərhələlərin əlaqələndirilməsinə imkan verə bilər. Belə model istehsalın səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, məhsulların regional bazarlarda daha rəqabətqabiliyyətli təqdim olunmasına da kömək edə bilər.
Qırğızıstanla investisiya əlaqələri də iqtisadi əməkdaşlığın şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Birgə fond vasitəsilə maliyyələşdirilən layihələr qarşılıqlı iqtisadi maraqlara uyğun sahələrin inkişafına dəstək verə bilər. Layihələrin müəyyənləşdirilməsi zamanı bazar tələbatının, mövcud istehsal imkanlarının, logistika xərclərinin və investisiyanın geri dönüş perspektivlərinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Bu meyarların nəzərə alınması fondların fəaliyyətinin iqtisadi əsaslarla qurulmasına və ayrılan maliyyə vəsaitinin səmərəli istifadəsinə kömək edir.
Sənaye kooperasiyasının genişlənməsi kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün də yeni imkanlar yaradır. Böyük investisiya layihələrinin ətrafında təchizatçılar, texniki xidmət müəssisələri, logistika şirkətləri və digər biznes subyektləri fəaliyyət göstərə bilər. Beləliklə, iri layihələr iqtisadi fəallığı yalnız bir müəssisə ilə məhdudlaşdırmır, bütöv bir istehsal və xidmət şəbəkəsinin formalaşmasına təkan verir. Yerli sahibkarların bu proseslərə cəlb olunması iqtisadi əlaqələrin daha geniş sosial-iqtisadi təsir yaratmasına şərait yarada bilər.
Müasir sənaye əməkdaşlığında texnologiya və insan kapitalı da əsas amillər hesab olunur. İnvestisiyaların yalnız fiziki avadanlıqlara deyil, eyni zamanda kadr hazırlığına, elmi-tədqiqat fəaliyyətinə və istehsal proseslərinin təkmilləşdirilməsinə yönəldilməsi vacibdir. Peşə təhsili müəssisələri ilə sənaye şirkətləri arasında əməkdaşlığın qurulması yeni texnologiyalara uyğun mütəxəssislərin hazırlanmasına kömək edə bilər. Bu isə investisiya layihələrinin uzunmüddətli səmərəsini artıran əsas şərtlərdən biridir.
Birgə investisiya fondlarının fəaliyyəti region ölkələrinin beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi ilə də əlaqəlidir. Ayrı-ayrı milli bazarların həcmi müəyyən məhdudiyyətlər yarada bilər. Lakin istehsal və satış imkanlarının birləşdirilməsi müəssisələrə daha geniş istehlakçı auditoriyasına çıxmaq, məhsul çeşidini artırmaq və ixrac əlaqələrini inkişaf etdirmək imkanı verir. Bu baxımdan dövlətlər arasında ortaq standartların, uyğunlaşdırılmış logistika həllərinin və biznes əlaqələrinin inkişafı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İnvestisiya layihələrinin səmərəli həyata keçirilməsi üçün institusional koordinasiya da vacibdir. Dövlət qurumları, fondların idarəçiləri, özəl sektor nümayəndələri və maliyyə institutları arasında əlaqələrin düzgün qurulması layihələrin hazırlanması və icrası prosesini asanlaşdıra bilər. Şəffaf seçim meyarları, risklərin qiymətləndirilməsi və nəticələrin monitorinqi investisiyaların məqsədyönlü istifadəsinə şərait yaradır. Bu prinsiplərin tətbiqi tərəfdaşlar arasında etimadın qorunmasına və maliyyə mexanizmlərinin uzunmüddətli fəaliyyətinə dəstək verir.
Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması regional sənaye əməkdaşlığının inkişafı üçün mühüm imkanlar açır. Fondların fəaliyyətinin konkret istehsal layihələri, texnoloji yenilənmə və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilməsi iqtisadi tərəfdaşlığın səmərəsini artıra bilər. Bu istiqamətdə ardıcıl fəaliyyət region ölkələrinin istehsal potensialını birləşdirməklə yanaşı, qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrin daha davamlı və rəqabətqabiliyyətli əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edəcək.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
