Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional sabitliyin qorunması, enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və dövlətlər arasında qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın genişləndirilməsi dayanıqlı inkişafın əsas şərtləri kimi çıxış edir. Dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişməsi, qlobal iqtisadi əlaqələrdə yeni meyillərin meydana çıxması, enerji resurslarına olan tələbatın artması və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının strateji əhəmiyyət qazanması ölkələri daha çevik, məqsədyönlü və uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmləri formalaşdırmağa sövq edir. Belə bir şəraitdə regional tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsi yalnız iqtisadi maraqların təmin olunması baxımından deyil, həm də siyasi etimadın gücləndirilməsi, təhlükəsizliyin qorunması və xalqlar arasında dostluq münasibətlərinin inkişafı nöqteyi-nəzərindən mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündəki çıxışı bu baxımdan Azərbaycanın regional siyasətinin əsas istiqamətlərini, əməkdaşlığa verdiyi önəmi və qarşıya qoyulan strateji hədəfləri əks etdirir.
Azərbaycanın xarici siyasət kursunda regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, mehriban qonşuluq münasibətlərinin qorunması və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimada əsaslanan əlaqələrin inkişafı xüsusi yer tutur. Bu siyasətin əsasını milli maraqların qorunması, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət, suverenliyin qarşılıqlı tanınması və ortaq məqsədlər naminə birgə fəaliyyətin təşviqi təşkil edir. Azərbaycan müstəqillik dövründə qazandığı siyasi təcrübə, iqtisadi imkanları və beynəlxalq münasibətlər sistemində möhkəmlənən mövqeyi sayəsində müxtəlif regional təşəbbüslərin fəal iştirakçısına çevrilib. Xüsusilə Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin inkişafı ölkəmizin xarici siyasətində mühüm istiqamətlərdən biri kimi formalaşıb.
Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əlaqələrin möhkəm tarixi, mədəni və mənəvi təməlləri mövcuddur. Ortaq türk kökləri, oxşar tarixi təcrübə, ənənəvi dostluq münasibətləri və qarşılıqlı anlaşma müasir siyasi dialoqun genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Bununla yanaşı, tərəfdaş dövlətlərin iqtisadi inkişaf, enerji resurslarından səmərəli istifadə, nəqliyyat-kommunikasiya şəbəkələrinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq bazarlara çıxışla bağlı maraqlarının üst-üstə düşməsi əməkdaşlığın praktiki məzmununu daha da zənginləşdirir. Bu münasibətlər yalnız ikitərəfli əlaqələrlə məhdudlaşmır, bütövlükdə Xəzər hövzəsi və daha geniş Avrasiya məkanında iqtisadi və siyasi qarşılıqlı fəaliyyətin güclənməsinə xidmət edir.
Son illərdə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında yüksək səviyyəli səfərlərin intensivləşməsi, imzalanan sənədlərin sayının artması və birgə layihələrin əhatə dairəsinin genişlənməsi münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Dövlət başçıları səviyyəsində aparılan müntəzəm dialoq mövcud məsələlərin operativ müzakirəsinə, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsinə və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərinin razılaşdırılmasına imkan verir. Məşvərət görüşləri də məhz bu baxımdan mühüm platforma rolunu oynayır. Bu format dövlətlərə regional proseslərə dair mövqelərini uzlaşdırmaq, iqtisadi və siyasi çağırışları birgə qiymətləndirmək, həmçinin çoxtərəfli əməkdaşlığın yeni imkanlarını müəyyənləşdirmək üçün şərait yaradır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşü formatında iştirakının genişlənməsi ölkəmizin regionla əlaqələrinin artan əhəmiyyətinin göstəricisidir. Bu iştirak Xəzər dənizinin iki sahilində yerləşən ölkələr arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin daha sistemli şəkildə qurulmasına imkan verir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, inkişaf etmiş enerji infrastrukturu, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində iştirakı və Avropa bazarlarına çıxış imkanları Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün əlavə əməkdaşlıq perspektivləri yaradır. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya ölkələrinin zəngin təbii ehtiyatları, artan istehsal potensialı və geniş bazar imkanları Azərbaycanla əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsinə stimul verir. Beləliklə, tərəflər arasında əməkdaşlıq qarşılıqlı üstünlüklərə əsaslanan, uzunmüddətli perspektivə hesablanmış tərəfdaşlıq modeli kimi əhəmiyyət qazanır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında sülhün, təhlükəsizliyin və siyasi-iqtisadi sabitliyin regional inkişafın ayrılmaz şərtləri kimi ön plana çəkilməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin mahiyyətini ifadə edir. Müasir dövrdə heç bir dövlətin iqtisadi tərəqqisini regional proseslərdən təcrid olunmuş şəkildə təmin etməsi mümkün deyil. Siyasi gərginliklər, silahlı münaqişələr, nəqliyyat əlaqələrinin pozulması və enerji təchizatında yaranan risklər birbaşa iqtisadi fəaliyyətə, investisiya mühitinə və əhalinin rifahına təsir göstərir. Buna görə də sabitliyin qorunması, fikir ayrılıqlarının siyasi dialoq vasitəsilə həlli və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması regional əməkdaşlığın davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdəndir.
Sabit və proqnozlaşdırıla bilən siyasi mühit xarici investisiyaların cəlb olunması, istehsal sahələrinin inkişafı, iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün zəruri şərait yaradır. Dövlətlər arasında qarşılıqlı etimad möhkəmləndikcə biznes subyektlərinin uzunmüddətli layihələrə marağı artır, nəqliyyat və logistika xidmətlərinin təşkili asanlaşır, ticarət əlaqələrinin coğrafiyası genişlənir. Bu baxımdan regional sabitlik yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də iqtisadi inkişafın və sosial rifahın mühüm təminatıdır. Azərbaycanın regional siyasətində əməkdaşlığa, dialoqa və ortaq maraqların uzlaşdırılmasına üstünlük verilməsi də məhz bu reallıqdan irəli gəlir.
Regional təhlükəsizliyin təmin olunması dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, sərhədlərin toxunulmazlığının qorunması və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əməl edilməsi ilə sıx bağlıdır. Bu prinsiplər dövlətlər arasında etibarlı münasibətlərin formalaşması üçün əsas hüquqi və siyasi çərçivəni müəyyənləşdirir. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əməkdaşlığın tərəfdarı kimi regional dialoqun inkişafına və problemlərin siyasi yollarla həllinə önəm verir. Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin dərinləşdirilməsi də regionda qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi, ortaq çağırışlara birgə yanaşmanın formalaşdırılması və uzunmüddətli sabitliyin təşviqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Enerji təhlükəsizliyi Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın strateji əhəmiyyətli istiqamətlərindən biridir. Qlobal enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər, təchizat marşrutlarının şaxələndirilməsi zərurəti və istehlakçı bazarların etibarlı enerji mənbələrinə marağının artması Xəzər hövzəsinin əhəmiyyətini daha da yüksəldir. Azərbaycan zəngin enerji resursları, hasilat və ixrac infrastrukturu, eləcə də beynəlxalq enerji layihələrində qazandığı təcrübə sayəsində regional və qlobal enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Ölkəmizin enerji siyasəti yalnız resursların hasilatı və ixracını deyil, həm də etibarlı tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulmasını, nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsini və uzunmüddətli iqtisadi əlaqələrin inkişafını əhatə edir.
Azərbaycanın tranzit imkanları Türkmənistan və Qazaxıstan kimi Mərkəzi Asiya dövlətlərinin enerji resurslarının dünya bazarlarına çatdırılması baxımından əlverişli imkanlar yaradır. Xəzər dənizi vasitəsilə həyata keçirilən daşımalar və mövcud infrastrukturun səmərəli istifadəsi regionun enerji potensialının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasına töhfə verir. Bu əməkdaşlığın genişləndirilməsi təkcə ixrac həcmlərinin artırılması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda təchizat marşrutlarının alternativliyini gücləndirir, logistika imkanlarını genişləndirir və tərəfdaş ölkələrin iqtisadi əlaqələrini daha dayanıqlı edir. Enerji resurslarının müxtəlif istiqamətlər üzrə daşınması beynəlxalq bazarlarda dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq və mümkün riskləri azaltmaq baxımından da əhəmiyyətlidir.
Xəzər hövzəsində enerji əməkdaşlığının inkişafı üçün nəqliyyat infrastrukturunun müasirləşdirilməsi, limanların ötürücülük imkanlarının artırılması, logistika xidmətlərinin əlaqələndirilməsi və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Enerji resurslarının daşınmasında səmərəliliyin yüksəldilməsi həm istehsalçı, həm tranzit, həm də istehlakçı ölkələrin maraqlarına cavab verir. Bu baxımdan Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi Xəzər dənizinin iqtisadi potensialından daha dolğun istifadə olunmasına və regionun beynəlxalq enerji sistemindəki mövqeyinin güclənməsinə şərait yaradır.
Enerji təhlükəsizliyinə müasir yanaşma ənənəvi karbohidrogen resurslarının nəqli ilə yanaşı, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafını da əhatə edir. İqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə, karbon emissiyalarının azaldılması və təmiz enerji istehsalının genişləndirilməsi qlobal gündəliyin əsas istiqamətlərinə çevrilib. Bu şəraitdə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi yeni strateji imkanlar yaradır. Günəş və külək enerjisi potensialından səmərəli istifadə, elektrik enerjisinin ötürülməsi üçün müasir şəbəkələrin qurulması və regional enerji sistemlərinin əlaqələndirilməsi gələcək əməkdaşlığın perspektivli istiqamətləri sırasındadır.
Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai rayon təşkilatının sədri
