1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun işğalı minlərlə insanın həyatını kökündən dəyişdirdi. Doğma evlərini, kəndlərini və şəhərlərini tərk etməyə məcbur olan rayon sakinləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşaraq uzun illər ərzində məcburi köçkün həyatı yaşadılar. Bu proses Cəbrayılın sosial tarixində dərin iz buraxdı.
Cəbrayıllı məcburi köçkünlər respublikanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində yerləşdirilmişdilər. İnsanların məskunlaşdığı ünvanlar arasında müxtəlif yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, qaçqın düşərgələri, yük vaqonları və yataqxanalar da vardı. Bu fakt məcburi köçkünlərin ilk illərdə qarşılaşdığı ağır sosial-məişət şəraitinin miqyasını göstərir.
Doğma yurdu bir gecədə tərk etmək ailələr üçün yalnız yaşayış yerinin dəyişməsi deyildi. İnsanlar öz evlərini, təsərrüfatlarını, şəxsi əşyalarını, qonşularını və illərlə formalaşmış sosial mühiti geridə qoydular. Bir çox ailə yeni məskunlaşdığı ərazilərdə həyatını yenidən qurmaq məcburiyyətində qaldı.
Məcburi köçkünlük şəraitində böyüyən uşaqlar üçün Cəbrayıl çox zaman ailə böyüklərinin xatirələrindən tanınan doğma məkan idi. Valideynlərin danışdığı kəndlər, küçələr, məktəblər və həyətlər gənc nəsildə doğma yurda bağlılıq hissinin formalaşmasına təsir göstərirdi. Beləliklə, Cəbrayıl haqqında yaddaş ailələr vasitəsilə qorunaraq gələcək nəsillərə ötürülürdü.
Müxtəlif rayonlarda məskunlaşan Cəbrayıllılar öz sosial və mədəni xüsusiyyətlərini də yaşatmağa çalışırdılar. Ailə ənənələri, milli-mənəvi dəyərlər, doğma rayonun adətləri və xatirələri qorunurdu. İnsanların bir-biri ilə əlaqələrini davam etdirməsi Cəbrayıl icmasının sosial bütövlüyünün saxlanmasına kömək edirdi.
Məcburi köçkünlərin qarşılaşdığı əsas məsələlərdən biri yaşayış və məşğulluq imkanları ilə bağlı idi. Doğma rayonda qurulmuş təsərrüfat sistemindən uzaq düşən insanlar yeni yaşayış yerlərində fərqli əmək şəraitinə uyğunlaşmalı oldular. Ailələrin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması dövlət siyasətində mühüm istiqamətlərdən birinə çevrildi.
İllər keçdikcə məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirildi. Yeni yaşayış komplekslərinin salınması, mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, sosial obyektlərin yaradılması və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi insanların gündəlik həyatına müsbət təsir göstərdi.
Lakin bütün sosial imkanlara baxmayaraq, doğma yurda qayıtmaq arzusu Cəbrayıllıların yaddaşında öz əhəmiyyətini qorudu. İnsanlar üçün Cəbrayıl sadəcə keçmişdə qalmış yaşayış məntəqəsi deyil, ailə tarixinin, uşaqlıq xatirələrinin və mənəvi bağlılığın ifadəsi idi.
2020-ci ildə Cəbrayılın azad edilməsi məcburi köçkünlərin həyatında yeni mərhələnin başlanmasına şərait yaratdı. Uzun illər davam edən yurd həsrətinin yerini qayıdış ümidi aldı. Artıq əsas məsələ doğma torpaqlara təhlükəsiz və mərhələli şəkildə dönüş üçün zəruri şəraitin yaradılması idi.
Cəbrayılın yenidən qurulması ilə yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, yollar və kommunal infrastruktur formalaşdırılır. Bu işlər insanların doğma rayona qayıdışının əsas şərtlərini təmin edir. Qayıdış prosesi ilə Cəbrayılın sosial həyatı da tədricən yenidən canlanır.
Cəbrayıllı məcburi köçkünlərin keçdiyi yol Azərbaycanın müasir tarixində mühüm sosial hadisələrdən biridir. Onların uzun illər ərzində doğma yurda bağlılığını qoruması Cəbrayılın tarixi yaddaşının yaşamasına mühüm töhfə verib. Bu gün həmin yaddaş artıq qayıdış və quruculuq mərhələsi ilə tamamlanır.
Ənvər Bayramov,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
