Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın müasir dövrdə həyata keçirdiyi humanitar, mədəni və diplomatik siyasətin mühüm istiqamətlərini əks etdirir. Dövlət başçısının çıxışında Türk dünyası ilə İslam aləmi arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, tarixi-mədəni irsin qorunması, dini həmrəyliyin gücləndirilməsi, Qarabağda aparılan bərpa və quruculuq işləri, eləcə də sülh və əməkdaşlıq məsələləri bir-biri ilə əlaqəli konseptual xətt kimi təqdim olunur.
Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısının və böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın eyni vaxtda keçirilməsi Prezidentin çıxışında xüsusi məna daşıyan məqam kimi qiymətləndirilir. Bu iki tədbirin paralel təşkili təsadüfi deyil. Bir tərəfdən Türk dünyasının dini liderləri müasir dövrün çağırışlarını müzakirə edir, digər tərəfdən isə Azərbaycan və İslam dünyasının mənəvi-fəlsəfi irsinin görkəmli nümayəndələrindən birinin yaradıcılığı elmi müstəvidə diqqətə çatdırılır. Beləliklə, tarix və müasirlik, mənəvi irs və beynəlxalq əməkdaşlıq vahid ideya müstəvisində birləşdirilir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi şəxsiyyətlərin ardıcıllıqla xatırladılması da mühüm konseptual məna daşıyır. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi şəxsiyyətlərin irsi Azərbaycan mədəniyyətinin çoxəsrlik inkişafının, intellektual potensialının və Şərq düşüncəsində tutduğu mövqenin göstəricisidir. Dövlət başçısının bu şəxsiyyətlərin irsini yalnız milli sərvət kimi deyil, həm də İslam aləmi üçün əhəmiyyətli mənəvi xəzinə kimi təqdim etməsi Azərbaycanın mədəni diplomatiyasının mahiyyətini də ortaya qoyur.
Seyid Yəhya Bakuvinin irsinin beynəlxalq səviyyədə müzakirəyə çıxarılması bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. XV əsrdə yaşamış mütəfəkkirin fəlsəfi və irfani düşüncəsi Azərbaycan intellektual tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Onun irsinin müasir elmi platformalarda tədqiqi Azərbaycanın tarixi-mədəni sərvətlərinin beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil edilməsinə xidmət edir. Bu, eyni zamanda, tarixi şəxsiyyətlərin yalnız keçmişin yadigarı deyil, müasir mənəvi dialoqun iştirakçısına çevrilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın Türk dünyası ilə Qafqaz arasında tutduğu mövqeyə xüsusi diqqət yetirilməsi də təsadüfi deyil. Azərbaycan həm Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvü, həm də Qafqazın mühüm dövlətlərindən biri kimi iki böyük geosiyasi və mədəni məkanın kəsişməsində yerləşir. Dövlət başçısının Azərbaycanın tarixi keçmişinə, Qafqaz Albaniyasına və Atabəylər dövlətinə istinad etməsi ölkənin bu coğrafiyada tarixi rolunun geniş kontekstdə izah edilməsinə imkan verir.
Bu yanaşmada tarix yalnız keçmiş hadisələrin məcmusu kimi deyil, müasir münasibətlərin formalaşmasına təsir edən mühüm amil kimi təqdim olunur. Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində Türk, Qafqaz və İslam mədəniyyətləri ilə qarşılıqlı əlaqələrin mövcudluğu ölkənin müasir dövrdə də müxtəlif platformalar arasında dialoq qurmasına əlverişli zəmin yaradır.
Çıxışın mühüm istiqamətlərindən biri İslam həmrəyliyi məsələsidir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın bu sahədəki fəaliyyətini konkret nümunələrlə əsaslandırır. 2017-ci ildə Bakıda IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının keçirilməsi, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO çərçivəsində müxtəlif tədbirlərin təşkili Azərbaycanın İslam dünyası ilə münasibətlərində humanitar və mədəni əməkdaşlığın xüsusi yer tutduğunu göstərir.
Burada diqqət çəkən məqam İslam həmrəyliyi anlayışının yalnız siyasi şüar səviyyəsində deyil, praktiki əməkdaşlıq və institusional əlaqələr müstəvisində təqdim edilməsidir. İdman, mədəniyyət, elm, təhsil və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq müxtəlif müsəlman ölkələri arasında qarşılıqlı etimadın və əlaqələrin möhkəmləndirilməsi üçün mühüm vasitə kimi çıxış edir.
Prezidentin çıxışında gələcəkdə Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsi məsələsinin vurğulanması da Azərbaycanın bu istiqamətdəki rolunun davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Bu kontekstdə Azərbaycanın əsas yanaşması müsəlman ölkələri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, qarşıdurmaların aradan qaldırılması və dialoq imkanlarının artırılması ideyası üzərində qurulur.
Çıxışın digər mühüm xəttini dini liderlərin sülh və əmin-amanlığın təmin olunmasında rolu təşkil edir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, dini liderlərin cəmiyyətlərə ünvanladığı mesajların xüsusi təsir gücü vardır. Bu baxımdan dini liderlərin sülhə, qarşılıqlı hörmətə, əməkdaşlığa və barışığa çağırışları yalnız dini icmalar daxilində deyil, daha geniş ictimai mühitdə də müsbət təsir yarada bilər.
Bu məqam Prezidentin çıxışında dinin siyasi qarşıdurmaların alətinə çevrilməsinin deyil, əksinə, sülh və dialoqun təşviqində mənəvi resurs kimi istifadəsinin önə çəkildiyini göstərir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dini və mədəni müxtəlifliyin qarşıdurma mənbəyinə çevrilməsinin qarşısının alınması baxımından belə yanaşmalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışın mühüm hissəsi Qarabağ məsələsinə həsr olunub. Prezident İlham Əliyev Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda baş verən prosesləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası kontekstində təqdim edir. Dövlət başçısının fikirlərində 30 illik işğal dövrünün nəticələri, məcburi köçkünlərin vəziyyəti, dağıdılmış şəhər və kəndlər, dini və mədəni irsə vurulmuş zərər, eləcə də hazırda həyata keçirilən bərpa prosesi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilir.
Bu yanaşmanın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Qarabağ məsələsi yalnız hərbi-siyasi müstəvidə təqdim edilmir. Məsələnin humanitar, mədəni, dini və tarixi aspektləri də ön plana çəkilir. Xüsusilə məscidlərin dağıdılması və dini irsin zədələnməsi ilə bağlı fikirlər Qarabağdakı dağıntıların yalnız fiziki məkanla məhdudlaşmadığını, Azərbaycanın tarixi-mədəni yaddaşına da təsir etdiyini vurğulamaq məqsədi daşıyır.
Bu baxımdan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə məscidlərin və digər dini-mədəni abidələrin bərpası xüsusi simvolik məna qazanır. Ağdam məscidinin bərpası ilə bağlı Prezidentin vurğuladığı məqamlar göstərir ki, quruculuq siyasətində dini və mədəni irsin bərpasına ayrıca əhəmiyyət verilir. İşğalın izlərinin aradan qaldırılması ilə yanaşı, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi də bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
Qarabağda həyata keçirilən Böyük Qayıdış Proqramı isə bu siyasətin sosial-humanitar ölçüsünü təşkil edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, insanların doğma yurdlarına qayıtması, sosial infrastrukturun yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin bərpası regionun yeni inkişaf mərhələsinə daxil olduğunu göstərir. Beləliklə, Qarabağın bərpası yalnız şəhər və kəndlərin fiziki yenidən qurulması deyil, həyatın, sosial münasibətlərin və mədəni mühitin yenidən formalaşdırılması prosesidir.
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın müharibə və sülh məsələsinə münasibəti də xüsusi yer tutur. Dövlət başçısı Azərbaycan tərəfinin mülki şəxslərə qarşı müharibə aparmadığını və münaqişənin hərbi mərhələsində hərbi hədəflərə yönəldiyini vurğulayır. Eyni zamanda, çıxışda müharibədən sonra sülh prosesinin davam etdirilməsinin əhəmiyyəti qeyd edilir.
Burada diqqətçəkən məqam sülh perspektivinin tarixi yaddaşla birlikdə təqdim edilməsidir. Çıxışın məntiqinə görə, sülh gələcəyə yönəlmiş siyasi məqsəd olduğu halda, tarixi yaddaş cəmiyyətin keçmiş hadisələrə münasibətini formalaşdıran mühüm amildir. Bu iki anlayışın paralel şəkildə vurğulanması Azərbaycanın gələcəyə baxışında həm sülhə, həm də tarixi yaddaşa xüsusi əhəmiyyət verildiyini göstərir.
Çıxışın daha geniş siyasi-fəlsəfi məzmununu isə birlik ideyası təşkil edir. Prezident İlham Əliyev Türk dünyasının, Qafqazın və İslam aləminin əməkdaşlığının gücləndirilməsini müasir çağırışlar fonunda mühüm amil kimi təqdim edir. Bu yanaşmaya əsasən, dövlətlər və xalqlar arasında qarşılıqlı etimadın, həmrəyliyin və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi onların beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərinin daha da güclənməsinə şərait yaradır.
Bu baxımdan Bakıda dini liderlərin bir araya gəlməsi yalnız dini toplantı kimi deyil, daha geniş humanitar diplomatiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dini rəhbərlərin fikir mübadiləsi aparması, ortaq dəyərləri müzakirə etməsi və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirməsi dinlərarası və mədəniyyətlərarası dialoqa töhfə verən amillər sırasında yer alır.
Prezidentin dini liderlərin belə görüşlərinin mütəmadi keçirilməsi ilə bağlı təşəbbüsü də bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə platformaların davamlı xarakter alması dini liderlər arasında əlaqələrin institusional əsasda inkişafına, ortaq məsələlərin müzakirəsinə və müsəlman dünyasında həmrəyliyin möhkəmləndirilməsinə əlavə imkanlar yarada bilər.
Çıxışda “Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı”natoxunulması isə Azərbaycanın sülh, humanizm və insanlar arasında qarşılıqlı anlaşma kimi dəyərlərə verdiyi əhəmiyyətin daha bir ifadəsi kimi diqqəti çəkir. İnsan qardaşlığı ideyası müxtəlif dinlərə və mədəniyyətlərə mənsub insanların qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq şəraitində birgə yaşamasını nəzərdə tutan universal dəyərlərlə səsləşir.
Ümumilikdə, Prezident İlham Əliyevin çıxışı bir neçə mühüm ideyanı vahid məntiqi xətt üzrə birləşdirir: tarixi və mədəni irsin qorunması, Türk dünyası ilə əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsi, dini liderlərin sülh və dialoq prosesində fəal iştirakı, Qarabağda bərpa və Böyük Qayıdış siyasətinin həyata keçirilməsi, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi.
Bu baxımdan Bakıdakı toplantıların əhəmiyyəti yalnız onların iştirakçı coğrafiyasının genişliyi ilə ölçülmür. Əsas məqam müxtəlif tarixi və dini ənənələrin nümayəndələrinin ortaq dəyərlər ətrafında bir araya gəlməsidir. Azərbaycan bu prosesdə öz tarixi təcrübəsini, mədəni irsini və coğrafi mövqeyini əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlara çevirən ölkə kimi çıxış edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında səslənən fikirlər göstərir ki, Azərbaycan üçün Türk dünyası ilə inteqrasiya, İslam həmrəyliyi, mədəni irsin qorunması və beynəlxalq humanitar əməkdaşlıq bir-birindən təcrid olunmuş istiqamətlər deyil. Əksinə, bu sahələr vahid strateji yanaşmanın müxtəlif komponentləri kimi təqdim olunur.
Nəticə etibarilə, Bakıda keçirilən dini və elmi-mədəni tədbirlər Azərbaycanın müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində humanitar və mədəni diplomatiyaya verdiyi əhəmiyyətin göstəricisidir. Seyid Yəhya Bakuvinin irsinin öyrənilməsi tarixlə müasirlik arasında mənəvi əlaqəni möhkəmləndirirsə, dini liderlərin toplantısı Türk dünyası və İslam aləmi arasında dialoq imkanlarını genişləndirir. Qarabağda həyata keçirilən bərpa prosesi isə Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin qorunması və gələcəyə daşınması istiqamətində həyata keçirilən siyasətin praktiki ifadəsi kimi çıxış edir.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas məzmununu birlik, həmrəylik, tarixi yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və sülh ideyalarının qarşılıqlı əlaqəsi təşkil edir. Bu ideyaların Bakı kimi tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu bir şəhərdə beynəlxalq dini və elmi ictimaiyyətin iştirakı ilə səsləndirilməsi Azərbaycanın Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləmi arasında dialoq və əməkdaşlığın inkişafına verdiyi əhəmiyyətli töhfəni bir daha nümayiş etdirir.
Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı
