Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında silinməz iz buraxıb. Bu hadisə yalnız bir şəhərin, bir gecənin, bir nəslin ağrısı deyil; bütöv bir xalqın kimliyinə, tarixə baxışına, ədalət duyğusuna təsir etmiş böyük bir sınaqdır. Tarixi yaddaş millətin özünü dərk etməsinin əsas sütunlarından biridir və Xocalı bu yaddaşın ən ağır səhifələrindəndir.
Kollektiv travma anlayışı cəmiyyətlərin böyük fəlakətlərdən sonra yaşadığı psixoloji və sosial prosesləri izah edir. Xocalı ilə bağlı xatirələr, şahid ifadələri, ailələrin taleyi, itkilərin miqyası və faciənin qeyri-insani xarakteri bir çox insanın həyatında dərin yaralar açıb. Bununla belə, yaddaşın məqsədi yalnız kədəri yaşatmaq deyil; yaddaş eyni zamanda, cəmiyyətin öz dəyərlərini möhkəmləndirməsinə, gələcək üçün dərs çıxarmasına, insan həyatına və sülhə daha həssas yanaşmasına xidmət etməlidir.
Xocalı haqqında danışarkən iki xətt xüsusilə önə çıxır: birincisi, qurbanların xatirəsinin yaşadılması; ikincisi, həqiqətlərin gələcək nəsillərə düzgün, məsuliyyətli və faktlara söykənən şəkildə ötürülməsi. Şəhidlərin xatirəsinin anılması təkcə rəsmi mərasimlərdən ibarət deyil. Abidələr, xatirə guşələri, sənədli filmlər, kitablar, məktəb və universitet mühazirələri, bədii əsərlər – bütün bunlar milli yaddaşın formalaşmasına xidmət edir. Eyni zamanda, hər bir ailənin içində danışılan şəxsi tarixlər, nənə-babaların xatirələri, itirilmiş yurd yerləri haqqında xatırlamalar milli şüurun canlı damarlarıdır.
Təhsil bu prosesin ən əsas alətlərindən biridir. Faciənin səbəbləri, gedişi, nəticələri, beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsi, humanitar tərəfləri və insani talelər şagirdlərə və tələbələrə yaş dövrünə uyğun, etik çərçivədə, faktlara əsaslanaraq öyrədilməlidir. Məqsəd nifrəti körükləmək yox, tarixi həqiqəti qorumaq, insan hüquqlarını və sülh dəyərlərini möhkəmləndirmək olmalıdır. Dünyada Holokost, Srebrenitsa, Ruanda kimi faciələrin tədrisi necə “bir daha təkrarlanmasın” çağırışı üzərində qurulursa, Xocalı da bu istiqamətdə düzgün yanaşma tələb edir.
Xocalı faciəsi həm də milli həmrəyliyin rəmzidir. Fərqli regionlardan, müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanlar o gecə və sonrakı günlərdə eyni ağrını paylaşdı. Bu ağrı cəmiyyətdə ədalət duyğusunu gücləndirdi, humanitar həssaslığı artırdı, şəhid ailələrinə, qazilərə, məcburi köçkünlərə dəstək mədəniyyətini formalaşdırdı. “Xocalıya ədalət!” şüarı təkcə siyasi çağırış deyil, mənəvi mövqedir: günahsız insanların xatirəsinə hörmət, cinayətlərin unudulmaması, həqiqətin müdafiəsi.
Azadlıqdan sonra Xocalıya qayıdış prosesi yaddaşın yeni mərhələsini açır. İllər boyu viran qoyulmuş yurd yerlərinin bərpası, infrastrukturun qurulması, sakinlərin doğma torpaqlarına qayıtması tarixi yaraların bir hissəsinin sağalmasına ümid verir. Bu mərhələdə yaddaş kədərdən başqa, həm də dirçəlişin simvoluna çevrilir: həyat yenidən qurulur, şəhər yenidən nəfəs alır, məscidlər, məktəblər, evlər bərpa olunur.
Nəsillərin məsuliyyəti isə bu yaddaşı qorumaqla yanaşı, onu sülh və humanizm dəyərləri ilə birləşdirməkdir. Tarixi həqiqətlər faktlarla qorunmalı, dünyaya elmi, hüquqi və mədəni dillə çatdırılmalıdır. Xocalını xatırlamaq həm də insan həyatının dəyərini xatırlamaqdır. 26 fevral – bir dəqiqəlik sükutla başlayan anım mərasimləri – əslində, bir xalqın yaddaşla, ədalətlə və gələcəklə bağını göstərən mənəvi körpüdür. Bu körpü nə qədər möhkəm olsa, cəmiyyət bir o qədər güclü və daha ədalətli gələcəyə hazır olar.
Bu gün Xocalı haqqında danışmaq həm də mədəniyyət, elmi araşdırma və vətəndaş məsuliyyəti deməkdir.
Həqiqətləri arxivlərdə, kitablarda, filmlərdə, rəqəmsal platformalarda qorumaq, şahidlərin səsini gələcəyə daşımaq,
qurbanların xatirəsini ehtiramla yad etmək və beynəlxalq ictimaiyyətdə məlumatlılığı artırmaq vacibdir.
Hər il 26 fevralda edilən anım çağırışı bir daha xatırladır: insanlıq yalnız yaddaş və ədalət ilə özünü qoruya bilər.
Abbas Pənahov,
Yeni Azərbaycan Partiyası
Nəsimi rayon təşkilatının
Sədr müavini
